در شهر شیراز و نزدیک ارگ کریمخانی، در ابتدای خیابان ۲۲ بهمن و در پشت ساختمان مربوط به اداره مخابرات، عمارت دیوانخانه قرار گرفته است.این بنا با مساحتی برابر با ۸۴۰ متر مربع از آجر و سنگ ساخته شده و از آثار دوره زندیه است و در واقع یکی از وزارتخانههای کریمخان زند بوده است.دیوانخانه در ابتدا حیاط بزرگی بود که تا باغ نظر امتداد مییافت. در این دیوانخانه، عمارتی بنا شده است که دارای ایوان مرکزی بزرگی با سقفی بلند و مسطح است و دو ستون یکپارچه مرتفع نیز در جلو آن قرار داشته است. آقامحمدخان قاجار این دو ستون را به تهران منتقل کرد و در کاخ گلستان نصب نمود و به جای این دو، دو ستون چوبی در آن محل نصب کرد. سقف این ایوان از نوع تخت و قاببندی بود که اکنون بهطور کامل ریخته و سقف سوم یعنی خرپشته نمودار شده است. در دو طرف ایوان، دو راهرو وجود دارد.در دو طرف تالار اتاقهایی بنا شده که محل انجام امور دفتری خاندان زندیه بوده است. این اتاقها از بیرون پله ندارند و ارتباطشان از طریق راهرو است. بر روی راهروها، اتاقهایی وجود دارد که دارای طاق و تویزه است. بر روی طاقها پوشش مقرنس وجود دارد که روی آن نقاشی شده است.
در انتهای ایوان یک فرورفتگی وجود دارد که نام آن شاهنشین است و به صورت یک کانهپوش است. در جوار اتاق اصلی، پستو قرار گرفته است. پنجرههای اتاقها کار گره است. در جلو تالار نیز، بر روی سنگهای بزرگ و صیقلی، تصاویر جنگ رستم و اشکبوس حجاری شده است. همچنین در دو طرف آن، تصویر دو شیر و دو باز حجاری شده است. چندین اندود گچ بر روی نقاشیهای دوره زندیه در زمان قاجار و پهلوی انجام شده است. در جلو عمارت نیز، دو حوض بزرگ ساخته شده است.این بنا هم اینک آبادانی ابتدایی خویش را از دست داده و در حیاط بزرگ آن، ساختمان پست، مخابرات و بانک ملی احداث شده و تنها عمارت و بخش کوچکی از حیاط آن باقی مانده است. هماینک ادارۀ پست جهت اجرای طرح احیاء مجموعه زندیه تخریب شده است و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری فارس به مرمت و بازسازی آن مشغول است. عمارت دیوانخانه در زمان قاجاریه، مرکز پست و تلگراف هند و اروپا بوده است. مقرنسکاری، حجاری، نقاشیهای دوران زندیه و بهویژه نقاشی مکتب شیراز، ویژگیهای معماری و هنری این بنا میباشد. این بنا در دوران قاجاریه ـ پهلوی و جمهوری اسلامی مورد مرمت قرار گرفت و در سال ۱۳۴۹ با شماره ۹۱۴ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۳۷ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۴۳ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۱۷، ۲۱۸، ۲۷۶، ۲۷۸، ۲۱۲، ۲۳۲ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۳۲ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۴۰ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۳۹.
کوروش کمالی سروستانی
