در شهر لار، در مرکز شهر و در محلی به نام قیصریه ساخته شده است. این بازار که از بازارهای قدیمی شهر لار است، به گفته نخبه لاری در سال ۸۱ه..ق توسط یکی از حکام لار ساخته شده است. این بازار بر اثر زلزلهای در اوایل هزاره دومه..ق ویران شده و تنها بخش مرکزی آن باقی مانده و پس از تسخیر لار در زمان شاه عباس صفوی و به دستور وی توسط حاج قنبربیگ ذوالقدر جهرمی بازسازی شده است. سبک معماری به کار رفته در این بازار همانند بازارچه بزرگ اصفهان و بازار وکیل شیراز است.
بازار قیصریه از دو بازار متقاطع در جهت شمالی ـ جنوبی و شرقی ـ غربی تشکیل شده است. طول بازار شمالی ـ جنوبی بیش از ۴۰/۱۲۴ متر و طول بازار شرقی ـ غربی بیش از ۶/۱۱۷ متر میباشد و به وسیله چهار سوقی به هم متصل میشوند. چهار سوق بازار به صورت هشت ضلعی است و در چهار گوشه آن چهار باب مغازه از سنگ مقرنس و حجاری شده وجود داشته که هم اینک هر مغازه از وسط به دو مغازه تبدیل شده است. هر کدام از این مغازههای زیر گنبد مرکزی، در پشت خود از طریق یک دالان و در کوچک به یک تیمچه یا غلام گردش راه مییافتند. این بخش از بازار به جهت ارتفاع زیاد گنبد، دو طبقه و تقریباً قرینه همکف میباشد. مغازههای طبقه بالا مانند مغازههای طبقه پایین به دو بخش تقسیم نشدهاند. در جلوی هر مغازه بالکنی به عمق تقریبی ۵/۱ متر وجود دارد که لبه آن طراز پیشخوان مغازه طبقه اول است. از طریق پلکانی که درِ ورودی آنها در تیمچهها قرار گرفته، میتوان به این مغازهها راه یافت. در اطراف چهار سوق و در پشت مغازهها بازاری به عرض ۳/۴ متر ساخته شده است. سقف چهار سوق که گنبدی سنگی است، دارای طاقی ضربی با ۱۸ متر ارتفاع میباشد. در زیر آن سنگ نبشتهای وجود دارد که با خط ثلث بر روی آن عبارت «من علی وصی مرتضی اکرما امام» نگاشته شده است. این طاق عظیم بر روی یک هشتی قرار گرفته است و بر روی آن منفذهایی برای خنک کردن هوای بازار تعبیه شده است. وسعت چهار سوق ۵/۱۳ × ۵/۱۳ متر مربع میباشد. بازار لار متشکل از سه بخش میباشد: بخش مرکزی که دربرگیرنده هشت ضلعی گنبدی بر روی آن است. در هر گوشه این هشت ضلعی یک ستون سنگی جهت حمل سنگینی بار سقف به ابعاد ۵/۱×۵/۱ متر وجود دارد. ستونها بهگونهای ساخته شدهاند که زاویه هر دو ضلع از هشتضلعی درست وسط آنها قرار میگیرد. طول هریک از اضلاع هشت ضلعی داخل فضای مرکزی حدود ۵/۵ متر است که ۴/۴۰ متر آن دهانه عبوری به طرف راستهها و غلام گردشها را تشکیل میدهد. در این بخش مرکزی نیز پیش از این حوضی هشت گوش قرینه با سقف هشت گوش آن وجود داشته که هماینک از بین رفته است. بخش دوم تیمچهها یا «غلامگردانها» هستند که به بخش مرکزی و راستهها راه دارند و گرداگرد بخش مرکزی را دربرمیگیرند. بخش سوم نیز راستهها هستند که در واقع چهار گذر عمود بر هم را تشکیل میدهند. ارتباط راستهها با میدان و گذرها از طریق ۶ـ۵ پله برقرار میشود. در دو سوی راستهها نیز مغازهها به گونهای منظم و قرینه قرار گرفتهاند. کف مغازهها حدود ۶۰ سانتیمتر نسبت به سطح بازار بلندتر است. جلوی هر مغازه نیز سکویی به پهنای ۵۰ سانتیمتر و ارتفاع ۶۰ سانتیمتر قرار گرفته است. در انتهای راستهها، فضایی مربع شکل قرار گرفته که گرداگرد فضای اصلی یا مرکزی بازار است. مصالح اصلی که در ساخت بازار به کار رفته، سنگ تراش و ملاط گچ است. سطح کف بازار نسبت به میدان و گذرهای اطراف حدود ۸/۱ تا ۲ متر پایینتر است. بنابراین برای ورود به بازار باید از چند پله سنگی پایین رفت.
نور و هوا برای فضای مرکزی و ابتدای راستهها از طریق راه هشت روزنه طاقی شکل که در بالای گلوبند در وسط گنبد اصلی فضای مرکزی ساخته شده، تأمین میشود.بر روی کتیبهای که بر پیشانی طاق بزرگ چهار سوق قرار گرفته، نام معمار و نام بنای بازار و همچنین تاریخ ساخت و مرمت آن با خط نستعلیق چنین ذکر شده است:
«شکر خدا که باز به تأیید کردگار |
در عهد پادشاه جهان سایه خدا |
عباس شاه آن که ز خاک درش مدام |
کسب سعادت ابدی میکند همای |
از عین عدل خان زمان آن که از کَفَش |
خجلت برد محیط چو گیرد ره سخای |
ویرانسرای لار به سعی وزیر دهر |
دستور بحر خاطر و دارای مهر و رای |
قنبر علی بیک آن که ز آیینه دلش |
در غیرت ابد شده جام جهان نمای |
معمور شد چنان که نمانده است جغد را |
از وی ز بهر ساختنش آشیانه جای از |
قیصریهای که هوای فضای او |
همچون نسیم باغ بهشت است غمزدای |
تاریخش از خرد طلبیدم جواب گفت: |
«دارالامان لار شد احیا از این بنای(۱۰۱۴)» |
در ادامه کتیبه نام معمار بازار یعنی استاد نورالدین محمد و نام بنای آن یعنی احمد سیاه ذکر گردیده است. بعدها در زمان ناصرالدین شاه قاجار (۱۳۰۱ق) توسط فتحعلیخان حکمران فارس تعمیراتی بر روی بازار صورت گرفت که این موضوع نیز بر روی کتیبهای از سنگ مرمر با خط نستعلیق نگاشته شده است. این کتیبه بر سر در جنوبی بازار نصب شده است:
«به عهد خسرو صاحب قران ناصر دین |
که داشت ملکت ایران زمین حصن حصین |
مثال داده فرمان او قضا و قدر |
پناه جسته درگاه او زمان و سنین |
خدیو لار خداوندگار عدل شعار |
که بود همت و توفیقشان مسلمین |
به نام فتحعلی خان ز فرّ وجود سخا |
به رخش همت حاتم صفت نهادی زین |
نموده احیاء این قیصر را پس آنک |
گذشته بود ز ویرانیاش شهور و سنین |
چه قیصریه که از شرم او هنوز چکد |
عرق ز عارض چین و ز چهره ما چین |
ز هجرت نبوی بد هزار و سیصد سال |
که شد تمام و بر او کرد آسمان تحسین |
زبان پاک بر ابدان پاک باعث شهر |
هزار رحمت و جاودانا و قرین (۱۳۰۱)» |
در نزدیکی بازار کاروانسرایی به نام گلشن ساخته شده که هنوز هم آثار آن باقی است. بازار قیصریه لار در سالهای اخیر توسط سازمان میراث فرهنگی مرمت گردید.این بازار در تاریخ۲۱/۸/۱۳۱۷ با شماره ۳۱۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
منابع: اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۹۴ ـ ۳۶۷ / بازار قیصریه لار، الله قلی اسلامی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر فارس، ص ۸ / بازار قیصریه لار، محمدحسن ضیاء توانا، نشر نی، تهران، ۱۳۸۰ / تاریخ لارستان، سیدعلاءالدین مورخ لاری، تصحیح و تحشیه محمدباقر وثوقی، انجمن لارشناسی، راهگشا، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۳۵ / چهار بازار قدیمی در فارس، اللّهقلی اسلامی، چاپ کورش، شیراز، بی تا، ص ۸ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص۱۴۰ / دایرهالمعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، مؤسسه دایرهالمعارف تشیع با همکاری سازمان نشر یادآوران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۳، ص ۳۵ / دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۲، ۲۱۰۳ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۵۲ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۵۰۷ ـ۱۵۰۶ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۵۶ ـ ۱۹۶ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۷۷.
کوروش کمالی سروستانی