مسجد نصیرالملک از مساجد تاریخی شیراز است که در محله گودعربان و خیابان لطفعلیخانزند واقع شده است. این مسجد که از بناهای دوران قاجاریه است و اندکی تأثیر پذیرفته از معماری عثمانی است، در فاصله سالهای ۱۲۹۳ تا ۱۳۰۵ه..ق توسط حسنعلی نصیرالملک ساخته شد.این مسجد دارای زیربنایی برابر با ۲۲۱۲ متر مربع و مساحتی برابر با ۲۹۸۰ متر مربع است.
درِ ورودی آن رو به شمال مسجد قرار گرفته و در طاقنمایی بزرگ واقع شده است. ازاره طاقنما و اطراف آن، از سنگ گندمک است و در سقف طاق نیز مقرنس کاری به وسیله کاشیهای هفت رنگ انجام شده است. درِ ورودی آن دو لنگه بزرگ چوبی است و بر سردر آن نیز کتیبهای به خط نستعلیق بر روی سنگ مرمر نگاشته شده است.در این سنگ نوشته شعری از شوریده شیرازی در وصف سازنده مسجد و ماده تاریخ آن به شرح زیر آمده است:
وه کز این مسجد سپهر تراز |
رشک باغ بهشت شد شیراز |
مسجد اسّس علیالتقوی |
آمد به ابنای او انباز |
ساخت این مسجد از حقیقت و زهد |
نی زِ روی ریا و نی ز مجاز |
مسجدی همچو مسجدالاقصی است |
درِ رحمت از او به خلق فراز |
معبد عاکفان کعبه سرّ |
محضر محرمان پرده راز |
میر دوران حسنعلی خان کاو |
با علی و حسن بود دم ساز |
بقعهاش را چو خانه ایمان |
کرد آباد از شیب و فراز |
بُد به عهد خدایان ملوک |
شاه دشمن گداز دوست نواز |
خواست شوریده سال تاریخش |
یکی از بام عرش داد آواز |
در رواقش ستاره بر سجود |
رونق افزای مسند اعزاز |
وان رواق امامزاده که نیز |
بود ویران سالیان دراز |
شکرلله ز قادر متعال |
که به انجام آمد از آغاز |
وه که از مسجد نصیرالملک |
باب ایمان به روی ما شد باز |
حبذا از رواق این مسجد |
کز شرافت چو چرخ آورد ناز |
پور حاجی قوام آن که مدام |
چرخ دارد به پاش روی نیاز |
پارسایان پارس زاین مسجد |
فخر دارند بر عراق و حجاز |
ناصرالدین شه آن که از عدلش |
باز چو صعوه است، صعوه چو باز |
در صحن بزرگ این مسجد دو شبستان دیده میشود. شبستان غربی آن که پوششی آجری دارد، از نظر هنری بیشتر مورد توجه است و دارای هفت در چوبی بزرگ مزیّن به شیشههای رنگی و دوازده ستون سنگی یکپارچه با شیارهای مارپیچ در دو ردیف ۶ تایی به نیت ۱۲ امام است.
این ستونها همانند ستونهای مسجد وکیل و مسجد مشیر از سنگ گندمک یکپارچه است سقف شبستان نیز با نقشهایی چون گل و بوته، خطوط اسلیمی و چند آیه از آیات قرآن کریم به خط ثلث عالی مزیّن شده است. این شبستان، شبستان تابستانی است.
عرقچینهای بین تویزهها دارای خیز کمی هستند. کف این شبستان از کاشیهای فیروزهای مفروش است و دارای دری با شیشههای رنگی است که به صحن گشوده میشود. شبستان شرقی که شبستان زمستانه است، نیز دارای سقفی کاشیکاری شده و هفت ستون است که ستونهای آن ساده (بدون شیار) است و در وسط قرار گرفتهاند. سقف آن با کاشی کاری معقلی تزیین شده است.در جلو این شبستان ایوانی به عرض ۶ متر قرار دارد که به وسیله ۸ طاقنما از حیاط جدا میشود و دارای ۷ جرز آجری است. بر روی این جرزها و در پیشانی طاقنماها آیات قرآنی و نقشهای گل و بوته کاشیکاری شده است.
داخل این شبستان دری است که به چاه آبی باز میشود که بدان گاو چاه (گاورو) میگویند. هم چنین در این قسمت یک حوضچه و یک دالان نیز قرار دارد. این شبستان هم اینک به «موزه وقف» تبدیل شده است. در دالان شمالی کتیبهای به خط نستعلیق نصب شده که این ابیات بر روی آن نوشته شده است:
غرض نقشی است کزما باز ماند |
که هستی را نمیبینم بقایی |
مگر صاحبدلی روزی به رحمت |
