کاروانسرای خان زنیان و یا مشیری از آثار دوران قاجاریه میباشد که در خانه زنیان در ۴۰ کیلومتری شیراز در سمت راست جاده شیراز ـ بوشهر واقع شده است. کاروانسرای خانه زنیان در وسط روستای خانه زنیان قرار دارد.این کاروانسرا چهار ایوانی بوده و از مصالح سنگ و گچ ساخته شده و دارای ۴ برج ۸ ضلعی در چهار طرف بناست. سردر ورودی بنا در ضلع جنوبی بنا قرار گرفته است. احتمالاً سردر ورودی محلی برای نصب کتیبه داشته که در حال حاضر کتیبه آن از بین رفته است.نمای جنوبی بنا از بیرون دارای ۸ طاقنما در سمت راست و ۸ طاقنما در سمت چپ بنا میباشد. دو طاقنمای سمت راست و چپ ورودی دو طبقه بوده؛ طاق اول خنچهپوش و طاق دوم تیزهدار میباشد و همگی طاقنماهای نمای جنوبی به بدنه اصلی بنا الحاق شده و دارای نماسازی با سنگهای کشیده تراشیده میباشد.در نمای ورودی درون جرزها هر کدام یک مال بند وجود دارد که در فاصله بین طاقنماها بر روی جرز اصلی قرار گرفتهاند. در نمای جنوبی آبچک و ناودان سنگی تعبیه شده که بسیاری از آنها شکسته و یا از بین رفته است.برج جنوب غربی دارای ازارههای سنگی میباشد. در گنبد فوقانی برج تغییراتی صورت گرفته است. برج ضلع جنوب شرقی نیز فاقد ازارهبندی بوده و گنبد آن نسبتاً سالم مانده است.درِ چوبی کاروانسرا هنوز سالم باقی مانده است. در دو طرف در ورودی از بیرون دو سکو به عرض ۷۵ سانتیمتر و به طول ۲/۱۰ متر و ارتفاع ۵/۱ متر تعبیه شده است. در داخل کاروانسرا نیز دو سکوی بزرگ در هر دو طرف ایوان جنوبی به طول ۱۲/۹۰ متر و به عرض ۴/۱۰ متر واقع گردیده است.
نوع پوشش ایوان به صورت طاق و تویزه است. در داخل ایوان جنوبی از دو طرف دو ورودی وجود دارد که دسترسی به فضاهای مجاور را از هر دو طرف (سمت راست و چپ) امکانپذیر مینماید.فضای گنبد بالای برجها به صورت هشت گوش است که در هر ضلع آن یک طاقنما تعبیه شده است که دارای روزنههای دیدهبانی هستند. ارتفاع فضای گنبد شرقی ۲/۶۰ متر و عرض آن ۳ متر است. دو برج شمال غربی و شرقی از نظر معماری نسبت به دو برج دیگر دارای تفاوتهایی هستند. دسترسی به آنها از طریق پشتبام امکانپذیر میباشد. ابعاد آنها نسبت به دو برج دیگر بزرگتر است، چنان که عرض آنها ۴ متر و ارتفاع آنها ۳/۶۰ متر میباشد. تزیینات زیر گنبد کاربندی بوده و یک گنبد کوتاه بر روی آن کاربندیها ساخته شده است.پوشش پشتبام کاروانسرا به خصوص بر روی ایوانهای اصلی سنگفرش است. دور پشت بام دارای جان پناه است که در آن تیرکش و ناودانهای سنگی تعبیه شده است. ارتفاع ایوانها از سطح پشت بام ۱/۶۰ متر بلندتر میباشد و ارتفاع کل بنا از سطح زمین تا سطح پشت بام ۵/۸۰ متر است.ایوانهای شمالی و جنوبی به پشت بام دسترسی دارد ولی ایوانهای غربی و شرقی هیچگونه دسترسی به پشت بام ندارد. ضلع جنوب شرقی کاروانسرا دو طبقه بوده و دارای یک حیاط مجزا در طبقه دوم میباشد. راه پلهای در این حیاط دسترسی به حیاط خلوت را در سمت شرق کاروانسرا امکانپذیر میسازد.در طبقه دوم ضلع جنوب شرقی یک پنج درکی قرار گرفته که دارای دو راهرو در دو طرف است. این راهرو دسترسی به اتاق زیرین برج را امکانپذیر میسازد. همچنین از طریق پلکان نیز میتوان به اتاق بالای برج دست یافت. در ضلع غربی دو سه درکی در دو طرف و یک راهرو در وسط قرار گرفته است. در ضلع جنوبی طبقه دوم دارای دو فضای کوچک و یک طاقنما و یک راه پله جهت دسترسی به پشتبام است.
پوشش اتاقها به صورت طاق و تویزه بوده و ورودیها دارای نعل درگاه است. برفراز هر ورودی نیز یک طاقنما تعبیه شده است.ضلع شرقی کاروانسرا دارای یک ایوان مرکزی میباشد. کف ایوان نیز در حدود ۱/۲۰ متر از کف حیاط بلندتر است. دو ورودی در دو طرف آن دسترسی به فضای پشت ایوان را امکانپذیر میسازد. همچنین پلکانی در بدنه این ورودیها دسترسی به اتاق کوچک طبقه فوقانی در دو طرف ایوان را امکانپذیر میساخته.فضای پشت ایوان دربرگیرنده فضایی بزرگتر است که دارای جرزهایی چهارگوش به ابعاد مختلف برای نگهداری چهارپایان است. در هر جرز مالبندی تعبیه شده. نورگیرهای آن نیز در سقف ساخته شده است.در هر دو سوی ایوانهای ضلع شرقی و غربی سه حجره و در هر طرف ایوان ضلع شمالی و جنوبی دو حجره وجود دارد. پوشش پشتبام هر چهار ایوان به صورت طاق و چشمه بوده و کف کاروانسرا نیز سنگفرش میباشد.در این کاروانسرا دو طرف هر ضلع، یک ورودی دسترسی به فضاهای پشت حجرهها و ایوانها را امکانپذیر میساخته است و گچ جزء تزیینات آن میباشد.در حال حاضر از این کاروانسرا تنها در بعضی از فصول سال جهت نگهداری گوسفندان اهالی روستا استفاده میشود.دیوارهای جدا کنندهای توسط دامداران در طول زمان در بعضی از جاهای بنا کار گذاشته شده است. در حیاط کوچک طبقه فوقانی ضلع جنوبی دخل و تصرفاتی صورت گرفته است. بخش فوقانی سردر ورودی و برج غربی این کاروانسرا نیز در حال تخریب است. طاق ایوانها نیز قوس برداشته است.این بنا در تاریخ ۱۳/۵/۱۳۸۰ با شماره ۴۵۳۱ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی / کاروانسراهای ایران، یوسف کیانی، ولفرام کلایس، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴، ص ۲۲۷ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۰۷۲ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۶۴.
کوروش کمالی سروستانی
