مقبره سید میراحمد(ع)، برادر بزرگتر امام رضا(ع)، معروف به شاهچراغ در شیراز و در میدان احمدی واقع شده است. سید میراحمد(ع) در فاصله سالهای ۱۹۳ تا ۲۱۰ه..ق در زمان خلافت مأمون خلیفه عباسی برای دیدار برادرش حضرت امام رضا(ع) از راه فارس و شیراز عازم خراسان شد و در شیراز به شهادت رسید و در همان جا به خاک سپرده شد. نخستین بار امیر مقربالدین وزیر اتابک ابوبکر به هنگام ساخت عمارتی در همان محل، آرامگاه وی را کشف نمود. بنای اصلی امامزاده به زمان اتابک ابوبکر سعد بن زنگی تعلق دارد.
این آرامگاه دارای گنبد بزرگ کاشی کاری و معرق است که نخستین بار در سال ۶۲۳ه..ق در زمان امیر مقربالدین مسعود وزیر اتابک ساخته شده است. پس از آن در سال ۷۴۵ه..ق در زمان آبش خاتون گنبد ۷۲ ترکی که ارتفاع هر ترک آن ۹۰ سانتیمتر بوده، بر روی بقعه ساخته شد. در سال ۱۱۴۲ه..ق نادرشاه افشار پس از شکست دادن افغانها به جهت نذر خویش ۱۵۰۰ تومان و ۷۲۰ مثقال زر ناب را برای ساخت قندیلی در زیر سقف و گنبد حرم شاهچراغ هدیه نمود. این قندیل تا پیش از زلزله سال ۱۲۳۹ه..ق برپا بود. در سال ۱۲۳۹ه..ق این گنبد به جهت زلزله تخریب گردید. پس از آن در زمان فرمانروایی حسینعلی میرزا قاجار این گنبد تجدید بنا شد به گونهای که دارای شکمی برجسته شد که ۵/۲ متر خارج از ساقه قرار گرفت. بر روی ساقه گنبد نیز سوره «طه» و چند آیه دیگر به گونه معرق کاشیکاری گردید.
در سال ۱۲۶۹ه..ق بر اثر زلزله بار دیگر گنبد دارای شکافی گردید که توسط محمدناصر خان ظهیرالدوله مرمت شد. بر اثر پیدایش شکافهایی دیگر در گنبد در حدود سال ۱۳۰۶ اداره اوقاف توسط سید محمدحسین شریفی کلافهای آهنی در درون گنبد تعبیه نمود. در این سال آیینهکاری دیوارهای داخلی حرم نیز انجام شد. آخرین بار نصیرالملک به تعمیر آن پرداخت، اما به جهت نقص فنی این گنبد در حدود سال ۱۳۳۶ برچیده شد و گنبدی پیازی شکل، با اسکلت فلزی از آهن، به ارتفاع ۱۵ متر بر بارگاه ساخته شد و بر روی آن سیمان کاری، کاشی کاری و معرق عالی صورت گرفت. شکم بنای این گنبد نسبت به گنبد پیشین فرو رفتهتر بود. بنای کنونی بقعه شامل ایوان اصلی با سقفی از چوب ساج میباشد که نامهای خداوند و پیامبران با چوب نارنج و افرا بر آن نگاشته شده و در ضلع شرقی قرار گرفته است، همچنین بنای کنونی حرم در پشت ایوان و چهار شاهنشین در چهار سوی حرم و مسجدی در سمت غرب حرم و اتاق و مقبرههای متعددی را تشکیل میدهد. بقعه دارای دو در است، در ورودی سمت ایوان که توسط مسعود میرزا ظلالسلطان در سال ۱۲۸۹ه..ق از نقره ساخته شده و به «ظلالسلطانی» معروف است. در سال ۱۲۹۲ه..ق شاهزاده ظلالسلطان ساعت زنگدار ایرانی بر برج جنوبی بقعه نصب کرد. این در، در سال ۱۳۴۵ به موزه آستانه انتقال یافت. درِ دیگر، در طلایی است که توسط هنرمندان اصفهانی طلاکاری و میناکاری شده است.
ضریح مطهر در شاهنشین زیر گنبد و مسجد بالای سر امامزاده که کمی بالاتر از صحن حرم میباشد، قرار دارد. این ضریح در سال ۱۲۴۳ه..ق توسط فتحعلی شاه قاجار ساخته شده، میرزا حسینعلی متخلص به عالی شیرازی تاریخ ساختمان ضریح را چنین سروده است:
«کلک عالی زد برای سال تاریخش رقم |
مرقد بسط محمد یافت این سیمین حجاب» |
پس از آن در سال ۱۲۵۷ه..ق در زمان سلطنت محمدشاه قاجار این ضریح از نقره ساخته شد. در حدود سال ۱۳۲۰ ضریح نقره قبلی به ضریح نقره فعلی که توسط هنرمندان و نقره سازان شیرازی ساخته شده، تبدیل گردید. در سقف حرم و در زیر گنبد (حاشیه درونی ساقه گنبد) در زمان فتحعلی شاه و در سال ۱۲۴۶ه..ق سوره «فتح» با خط ثلث عالی و به قلم درشت از آینه بریده شده و بر روی زمینه آبی نصب شده است. همچنین این حرم دارای آیینهکاری و مقرنس کاری میباشد. سر در ورودی به حرم کاملا آیینهکاری شده و در طاق آن با آینه مقرنس کاری شده است. کف حرم و ازارهها از سنگ مرمر پوشیده شده و تمام طاقها و دیوارها آیینهکاری شده است. سقفها نیز با آینه مقرنس کاری شده است. سه در نقرهای ضریح نیز به وسیله قلمزنی دارای گل و بته و خطوط برجسته میباشد. دو مناره کوتاه نیز در دو انتهای ایوان قرار دارد.
حیاط شاهچراغ دارای دو در اصلی ورودی در جبهه غربی است که در ضلع جنوبی و شمالی حرم قرار گرفته است. سر در ورودی آنها نیز کاشیکاری و دارای مقرنسکاری است. در میان حیاط نیز حوض بزرگ فوارهداری ساخته شده که سنگهای آن از جنس چینی است و در اطراف آن درختکاری شده است. در ضلع غربی این حیاط، حرم شاهچراغ(ع) قرار گرفته است. در ضلع شمال شرقی این حیاط نیز حرم سید میرمحمد(ع)، برادر شاهچراغ(ع) قرار گرفته است. (—> آرامگاه سید میرمحمد(ع)).دو در فرعی نیز در این حیاط وجود دارد که یکی به بازار حاجی و دیگری به مسجد جامع عتیق منتهی میشود. در ضلع شمالی حیاط شاهچراغ نیز درگاهی وجود دارد که به بازار شاهچراغ راه مییابد. گرداگرد حیاط نیز ۱۶۲ حجره دو طبقه وجود دارد که پیشانی و جزرهای جلویی آنها کاشی کاری شده است. موزه شاهچراغ نیز در ضلع جنوبی حرم قرار گرفته است. (—> موزه شاهچراغ). در ضلع غربی حرم سالن جدیدی ساخته شده که کف آن و دیوارهای اطراف آن تا ارتفاع ۵/۱ متر پوشیده از سنگ مرمر میباشد و نامهای خداوند به رنگ طلایی بر روی آنها نگاشته شده است. این سالن دارای پنجرههای مشبک چوبی و شیشههای رنگی است و در آن آیینهکاری و گچبری صورت گرفته است.در ضلع غربی رواق جنوبی حرم شاهچراغ، وصال شیرازی و چهار فرزند او: وقار، حکیم، داوری، توحید و نیز ابوالقاسم سکوت، صادق خان زند (متوفی ۱۱۹۷ه..ق) و جعفرخان زند (متوفی ۱۲۰۷ه..ق) به خاک سپرده شدهاند. همچنین برخی از علما و مجتهدین هم چون میرزا محمدرضا، حاج آقا شیرازی، حاج شیخ یوسف حدائق، آیتاللّه رضوی شیرازی و شیخ ابوالحسن حدائق در این مکان به خاک سپرده شدهاند. در سالهای اخیر تغییراتی چون ساخت صحن مرکزی و رواقهای اطراف آن، توسعه حرم، بازسازی و توسعه ایوان حرم شاهچراغ(ع)، کاشیکاری گنبد، نماسازی، مقرنس بندی، کاشی کاری، نصب سنگ مرمر در کف حرم و دیوارهای اطراف، سنگ فرش نمودن حیاط آرامگاه، تأسیس دفتر پست و مخابرات، احداث کتابخانه و موزه، احداث بازار و چهار سوق، تیمچه و سرا، زایر سرا و دارالضیافه در این بنا و اطراف آن صورت گرفته است. مساحت کنونی آرامگاه شاهچراغ(ع) و آرامگاه سید میرمحمد(ع) ۰۰۰/۶۰ مترمربع میباشد که از سال ۱۳۶۰ بیش از ۰۰۰/ ۱۰۰ متر مربع زیر بنا در دست ساخت دارد که هم اکنون بخش عمدهای از آن پایان یافته است. شوریده شیرازی و نورانی وصال از شاعران بزرگ شیراز در مدح حضرت شاهچراغ اشعاری سرودهاند که با خط نستعلیق بر دیوارهای حرم نقش بسته است. این بنا در تاریخ ۲۰/۳/۱۳۲۱ با شماره ۳۶۳ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۴۴ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۶۳ / بزرگان شیراز، رحمتاللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص ۴۷۷ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۵۶ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۷۱ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص ۷۵۳ـ۷۴۳ / تذکره هزار مزار، ترجمه شدالازار توسط عیسی بن جنید شیرازی، تصحیح نورانی وصال، انتشارات کتابخانه احمدی شیراز، ۱۳۶۴، ص ۳۳۳ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروههای آموزشی جغرافیای استانها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۵۶ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۱۴۲ـ۱۴۳، ۲۲۸ / دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، مؤسسه دایرهالمعارف تشیع، تهران، ۱۳۶۹، ج ۲، ص ۴۱۰ / دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، شرکت سهامی کتابهای جیبی، ۱۳۵۶، ج ۲، ص ۱۴۴۱ / سیمای میراث فرهنگی استان فارس، اداره کل میراث فرهنگی استان فارس، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، ۱۳۸۱، ص ۱۷۵ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۷۵ / شیراز شهر گل و بلبل، علی محمدی، انتشارات تخت جمشید، شیراز، ۱۳۷۸، ص ۱۳۰ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۱۸۶ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۶، ج ۵، ص ۸۷۸ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۹، ص ۱۲۴۰۶ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۳۰ / معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانیان، دونالد ن، ویلبر، ترجمه عبداللّه فریار، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۶۵، ص ۱۱۵ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۷.
کوروش کمالی سروستانی
