سعدیه

 آرامگاه شیخ مشرف‌الدین مصلح‌الدین سعدی شیرازی شاعر قرن هفتم است که در سال ۶۰۶ه..ق در شیراز به دنیا آمد و در سال ۶۹۵ه..ق در شیراز درگذشت.

آرامگاه وی در شهر  شیراز و در دامنه کوه فهندژ، در انتهای خیابان بوستان واقع شده است. این مکان در ابتدا خانقاه شیخ بوده که وی اواخر عمر خود را در آن‌جا می‌گذرانیده و سپس در همان‌جا نیز مدفون گردیده است. برای اولین بار در قرن هفتم توسط خواجه شمس‌الدین محمد صاحبدیوان وزیر معروف آباقاآن، مقبره‌ای بر فراز قبر سعدی ساخته شد.در سال ۹۹۸ ه..ق به حکم یعقوب ذوالقدر، حکمران فارس، خانقاه شیخ ویران گردید و اثری از آن باقی نماند، تا این که در سال ۱۱۸۷ه..ق به دستور کریم‌خان زند، عمارتی از گچ و آجر بر فراز مزار شیخ ساخته شد که شامل دو طبقه بود.

طبقه زیرین دارای راهرویی بود که پلکان طبقه دوم از آن‌جا شروع می‌شد. در دو طرف راهرو دو اتاق کرسی‌دار ساخته شده بود. در اتاقی که سمت شرقی راهرو بود، مقبره سعدی قرار داشت و معجری چوبین آن را احاطه کرده بود. قسمت غربی راهرو نیز به موازات قسمت شرقی، شامل دو اتاق می‌شد، که بعدها شوریده (فصیح الملک) شاعر نابینای شیرازی در اتاق غربی این قسمت مدفون شد. طبقه بالای ساختمان نیز همانند طبقه زیرین بود؛ با این تفاوت که بر روی اتاق شرقی که قبر سعدی در آن جا بود، به احترام شیخ اتاقی ساخته نشده بود و سقف آن به اندازه دو طبقه ارتفاع داشت.

 این بنا در دوره قاجاریه، در سال ۱۳۰۱ توسط فتحعلی‌خان صاحبدیوان مرمت شد و چند سال بعد نیز حبیب‌اللّه خان قوام‌الملک دستور تعمیر و ترمیم قسمتی از بنا را صادر کرد و تولیت آن به شیخ ملا زین‌العابدین شیرازی سپرده شد. بنایی که در زمان کریم‌خان ساخته شده بود، تا سال ۱۳۲۷ برپا بود. در سال ۱۳۲۹ به کوشش علی اصغر حکمت و توسط انجمن آثار ملی ایران، بقعه کنونی به جای ساختمان قدیمی براساس طرح مهندس محسن فروغی و مهندس علی صادقی ساخته شد و مراسم افتتاح رسمی آن در اردیبهشت ماه ۱۳۳۱ برگزار گردید. ورودی مجموعه در راستای ورودی آرامگاه است. ساختمان به سبک ایرانی ساخته شده است.

این ساختمان دارای ۸ ستون از سنگ‌های قهوه‌ای رنگ است که در جلوی مقبره قرار دارند و اصل بنا با سنگ سفید و کاشی کاری مزیّن شده است. بنای آرامگاه از بیرون به شکل مکعب است، اما در داخل هشت ضلعی است و با دیواره‌هایی از جنس مرمر و گنبدی لاجوردی ساخته شده است. بنا در سمت چپ به رواقی متصل می‌شود که در آن هفت‌طاق وجود دارد که با کف‌سازی سیاه رنگ به آرامگاه شوریده شیرازی پیوند می‌خورد. این آرامگاه در یک اتاق قرار دارد و کتیبه‌ای بر سر در آن است که شاعر را معرفی می‌کند و شعری از خود شاعر بر کاشی‌های سرمه‌ای بر روی دیوار نوشته شده است.بنای اصلی آرامگاه سعدی ۲۶۱ متر مربع مساحت دارد و در باغی به وسعت تقریبی ۱۰۰۰۰ متر مربع قرار گرفته است.

ساختمان اصلی آرامگاه شامل دو ایوان عمود بر هم است که قبر شیخ در زاویه این دو ایوان قرار گرفته است. بر روی آرامگاه گنبدی از کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ ساخته شده است. سنگ‌های پایه بنا، سیاه رنگ است و ستون‌ها و جلوی ایوان از سنگ قرمز مخصوصی ساخته شده است. نمای خارجی آرامگاه از سنگ تراورتن و نمای داخلی آن از سنگ مرمر است.سنگ قبر در وسط عمارتی هشت ضلعی قرار دارد و سقف آن با کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ تزیین شده است. در هفت ضلع ساختمان، شش کتیبه قرار دارد که از قسمت‌هایی از گلستان، بوستان، قصاید، بدایع و طیبات شیخ انتخاب گردیده و به خط ابراهیم بوذری نوشته شده است. متن کتیبه دیگر، از علی اصغر حکمت است که در مورد چگونگی ساخت بنا توضیحاتی داده است.در ضلع غربی، قصیده‌ای با مطلع زیر دیده می‌شود:

در ضلع شمال شرقی ابیاتی از بوستان با این مطلع نوشته شده است:

در ضلع جنوب شرقی، کتیبه‌ای دیگر از حکایت گلستان با این عبارت آغاز می‌شود: «یاد دارم که با کاروان همه شب رفته بودم…»در ضلع جنوب غربی، غزلی از بدایع با این مطلع نوشته شده:

در ضلع شمال غربی ایوان (نزدیک آرامگاه شوریده) دوازده بیت از قصیده‌ای با مطلع زیر وجود دارد:

در ضلع شرقی نیز دوازده بیت از قصیده‌ای به خط نستعلیق و با این مطلع دیده می‌شود:

در ضلع شمال غربی، غزلی از طیبات به خط شاهزاده ابراهیم سلطان فرزند شاهرخ تیموری، با این مطلع حک شده است:

علی اکبر خان قوام الملک شیرازی، سنگ قبر کنونی را که سماق سرخ کم رنگی است، بر روی قبر شیخ نصب کرد و کتیبه زیر را که از اشعار بوستان است، با خط نستعلیق عالی بر آن نگاشت:

کل شی هالک و انت الباقی‏

در عمق ده متری صحن آرامگاه، قناتی وجود دارد که آب آن دارای مواد گوگردی و جیوه می‌باشد، آب این قنات به درون حوضی که آن را حوض ماهی می‌نامند و در زیرزمین جریان دارد، می‌ریزد. این حوض در سمت چپ آرامگاه واقع شده و در داخل به شکل هشت ضلعی است. حوض ماهی زیر بنایی در حدود ۲۵/۳۰ متر دارد و به وسیله ۲۸ پله به صحن آرامگاه متصل می‌شود. مشهور است که سعدی نزدیک زاویه خود، حوضچه‌هایی از سنگ مرمر ساخته بود که آب در آن‌ها جریان داشته است. شگون شستشوی خود در این آب، خصوصاً در شب چهارشنبه سوری، جزء معتقدات مردم شیراز بوده است. کاشی کاری‌های داخل حوض ماهی که به سبک معماری سلجوقی است، در سال ۱۳۷۲ توسط استاد کاشیکار «تیرانداز» طراحی شده و توسط میراث فرهنگی اجرا گردیده است. بر فراز حوض ماهی یک نورگیر به شکل هشت ضلعی و دو نورگیر چهار ضلعی در طرفین آن قرار دارد. زیرزمین سعدیه امروزه به چایخانه سنتی تبدیل شده است. دو ساختمان آجری در کنار حوض ماهی وجود دارد که مربوط به دفتر آرامگاه است.کتابخانه عمومی سعدیه و ساختمانی دیگر که سرویس‌های بهداشتی در آن قرار گرفته، در محوطه این آرامگاه وجود دارد. محوطه باغ به سبک ایرانی گل کاری، درختکاری و باغچه بندی شده است. در وسط حیاط دو حوض مستطیل شکل، با جهت شمالی ـ جنوبی در دو طرف محوطه آرامگاه قرار دارد و حوض دیگری در جهت شرقی ـ غربی در مقابل ایوان اصلی بنا واقع شده است. بر روی در ورودی سعدیه این بیت نگاشته شده است:

قطعه‌هایی از کتیبه سنگی مربوط به سر درآرامگاه که متعلق به زمان کریم‌خان زند بوده و در اثر سانحه‌ای در گذشته‌های دور شکسته شده، هم اکنون در درون آرامگاه محفوظ مانده است. این قطعه ضمن خاکبرداری خیابان برای تعمیر آسفالت از دل خاک بیرون آمده است. بر روی سنگ مذکور قسمتی از شعر سعدی به خط ثلث عالی با مطلع زیر نوشته شده است:

در اطراف مقبره، قبور زیادی از بزرگان وجود دارد که بنا به وصیت خود، در آن جا مدفون شده‌اند. طرح توسعه محوطه آرامگاه از سال ۱۳۸۰ و توسط شهرداری شیراز با همکاری سازمان مسکن و شهرسازی اجرا شده که طی آن وسعت سعدیه به ۵/۴ هکتار رسیده است. از سال ۱۳۷۶ به پیشنهاد بنیاد فارس‌شناسی اول اردیبهشت ماه به نام روز سعدی نامگذاری شد و همه ساله برنامه‌های ویژه‌ای در محوطه آرامگاه برگزار می‌شود. آرامگاه شیخ مشرف‌الدین سعدی شیرازی در تاریخ ۱۸/۹ /۱۳۵۴با شماره ۱۰۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

منابع: آثار عجم، فرصت‌الدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۶۶ / اقلیم پارس، سیدمحمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۵۵ / بزرگان شیراز، رحمت‌اللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص ۲۲۸/ بزرگان نامی پارس، محمدتقی میر، انتشارات دانشگاه شیراز، ۱۳۶۸، ج ۱ ص ۳۴۱ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامت‌اللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۰۱ / تذکره هزار مزار، ترجمه شدالازار توسط عیسی بن جنید شیرازی، تصحیح نورانی وصال، انتشارات کتابخانه احمدی شیراز، ۱۳۶۴، ص ۴۷۷ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروه‌های آموزشی جغرافیای استان‌ها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۶۰ / دایره المعارف اسلامیه، ج ۱۱ ص ۴۲۰، ۴۱۲ / دایره‌المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۴۹ / سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فره‌وشی، کتاب‌فروشی خیام، تهران، ۱۳۶۱، ص ۴۱۸ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۳۰۵، ۱۵۱ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۲۰۳، ۲۲۶ / فارسنامه ابن بلخی، ابن بلخی، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۷۴، ص ۴۰۸ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۰۰ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۶، ج ۵، ص ۷۶۳ـ۷۶۴ / لغتنامه دهخدا، علی‌اکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۸، ص ۱۲۰۴ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۷.
کوروش کمالی سروستانی