ابومحمد روزبهان بن ابی نصر بقلی فسوی از علما و عارفان فارس است که در سال ۵۲۲ه..ق در فسا به دنیا آمد و در سال ۶۰۶ه..ق در سن ۸۴ سالگی در شیراز درگذشت. آرامگاه وی در شیراز، در انتهای شرقی خیابان لطفعلی خان زند، در محلهای که آن را به مناسبت وجود قبر شیخ، درب شیخ میخوانند، واقع شده است. در محوطه آرامگاه سه پله سنگی قرار دارد که به ایوانی بدون سقف منتهی میشود و در اطراف ساختمان کشیده شده است. در امتداد ایوان مسقف، ایوانی دیگر با عرض کمتر وجود دارد که قبر شیخ و قبور چهار تن از فرزندان و فرزندزادگان وی در آن جا واقع شده است. بر پیشانی این ایوان با خط نستعلیق نوشته شده است:«آرامگاه شیخ کبیر ابومحمد روزبهان، تولد در فسا ۵۲۲ هجری ـ وفات در شیراز ۶۰۶ هجری».
بر بالای ایوان لوحی برنجی قرار گرفته که این عبارت بر روی آن نقر شده است: «لاالهالااللّه الملکالحق المبین».در پایین همین لوح، بر روی تکه سنگی نوشته شده:«ای تو را با هر دلی رازی دگر»
مقابل در ورودی، اتاقی با دو پنجره مشبک و کاشیهای معرق قرار دارد. بین آن دو پنجره سنگ نبشتهای است که نام شیخ، سال تولد وی، سال درگذشت وی و تاریخ بنا وسازندگان آن شرح داده شده است.در جنوب اتاق، کتیبه دیگری وجود دارد که شامل دو قسمت میشود. بر روی قسمت اول آن نوشته شده است:«شیخ روزبهان ابومحمد بن ابونصر بقلی فسایی شیرازی به سال ۵۲۲ هجری در فسا چشم به دنیا گشود و در محرم ۶۰۶ هجری در شیراز در خانقاه خود که اکنون این بنا در آن جا برپا شده است، جهان را بدرود گفت. این عارف بزرگوار جامع بین کمالات صوری و معنوی، قال و حال، زهد و عشق، صحو و سکر، تحقیق و تعلیم در شریعت و طریقت و پیشوای کاروان راه حقیقت بوده است».
در قسمت دوم کتیبه مذکور قسمتی از رباعیات شیخ روزبهان نگاشته شده است:
دل داغ تو دارد ارنه بفروختمی
|
در دیده تویی، وگرنه بردوختمی
|
جان منزل توست ورنه روزی صد بار
|
در پیش تو چون سپند بر سوختمی
|
***
زنهار در آن کوش که باشی پیوست
|
مقبول کسان گرت برآید از دست
|
مگذار که افتی از نظر مردان را
|
هر چیز که از طاق دل افتاد، شکست
|
***
تا چند سخن تراشی و رنده زنی؟
|
تا کی به هدف تیر پراکنده زنی؟
|
گر یک سبق از علم خموشی دانی
|
بسیار بر این گفت و شنود خنده زنی
|
***
اگر آهی کشم صحرا بسوزم
|
جهان را جمله سر تا سر بسوزم
|
بسوزم عالم ار کارم نسازی
|
چه فرمایی بسازم یا بسوزم؟
|
***
در این زمانه منم قائد صراط اللّه
|
زحد خاور تا آستانه اقصا
|
روندگان معارف کجا مرا بینند
|
که هست منزل جانم به ماوراء ورا
|
متن کتیبهای که در شمال اتاق قرار گرفته، دربرگیرندۀ آثار وی است:
آثار شیخ روزبهان: ۱. لطایف البیان فی تفسیر القرآن ۲. عرایس البیان فی حقایق القرآن ۳. مکنون الحدیث ۴. حدائق الاخبار ۵. الموشح فی المذاهب الاربعه ۶. کتاب العقاید ۷. کتاب الارشاد ۸. کتاب المناهج ۹. مشرب الارواح ۱۰. منطق الاسرار بیان الانوار ۱۱. رساله الانس فی روح القدس ۱۲. کتاب العرفان فی خلق الانسان ۱۳. سیر الارواح ۱۴. عبهر العاشقین ۱۵. لوامع التوحید ۱۶. مسالک التوحید ۱۷. شرح العجب و الاستار فی مقامات اهل الانوار ۱۸. سیر الارواح ۱۹. السالکین ۲۰. شرح الشطحیات فارسی ۲۱. سلوه القلوب ۲۲. سلوه العاشقین ۲۳. مقاییس السماع ۲۴. صفوه مشارب العشق ۲۵. دیوان المعارف ۲۶. تحفه المحبین۲۷. منهج السالکین.
حیاط آرامگاه با سنگ، چکشی شده و کف اتاقها از موزاییک پوشیده شده است.سنگ قبر شیخ در صدر محوطه قرار گرفته است. سنگِ صندوقی بزرگی که در حاشیه آن نام ۱۴ معصوم به خط ثلث نوشته شده است، بر روی آن نصب شده است. بر روی سنگ قبر تاریخ وفات شیخ با این عبارت: «فی منتصف محرم سنه ست و ستمائه» نوشته شده است. طول سنگ قبر یک متر و ۶۹ سانتیمتر و عرض آن ۵۶ سانتیمتر و ارتفاعش ۴۶ سانتیمتر میباشد.آرامگاه شیخ روزبهان در تاریخ ۲۶/۱۲/ ۱۳۵۳ با شماره ۱۰۴۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۶۱ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۷۵ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۰۰ / تذکره هزار مزار، ترجمه شدالازار توسط عیسی بن جنید شیرازی، تصحیح نورانی وصال، انتشارات کتابخانه احمدی شیراز، ۱۳۶۴، ص ۲۸۹ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروههای آموزشی جغرافیای استانها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۶۰ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۷۶ / شرح احوال و آثار و مجموعه اشعار به دست آمده شیخ شطاح روزبهان فسایی، غلامعلی آریان روزبهان، تهران، ۱۳۶۳ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۲۸۶ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۱۵۱ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۱، ص ۱۱۹۶ ـ ۱۱۹۵ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۳ـ۱۳۵۸، ج ۵، ص ۶۲۲ / کارنامه انجمن آثار ملی، حسین بحرالعلومی، انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۵، ص ۵۱۱ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۸، ص ۱۰۸۸۲ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۶۷ / معماری ایران ( دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۷.
کوروش کمالی سروستانی
