آبش خاتون آخرین فرمانروا از اتابکان سلغری فارس در سالهای (۶۷۲ه..ق ـ ۶۶۲ه..ق) و (۶۸۳ه..ق ـ ۶۸۲ه..ق) است که آرامگاه وی در جنوب شرقی شیراز، نزدیک میدان دفاع مقدس و در پشت آتشنشانی قرار دارد.
مقبره آبش خاتون که به نام «رباط آبش» نیز معروف است، بنایی سه طبقه است که گنبدی بر روی آن قرار داشته است. بعدها این گنبد و قسمتی از طبقه سوم مقبره فرو ریخت و اداره باستانشناسی وقت برای حفظ آن بنا، طبقه فوقانی را خراب کرد. اطراف مقبره با کاشیهای معرق نفیسی تزیین شده است که مقداری از آن کاشیها از بین رفته و فقط کاشیهای یک سمت آن باقی مانده است. بنای فعلی مقبره ساختمان آجری قدیمی است که تنها سه دیوارۀ آن باقی مانده است (دیواره شمالی، غربی و شرقی). طول هر ضلع این دیوارهها ۷۵/۱۶ متر میباشد.قسمتهایی از کاشی کاری ازاره داخل بنا در موزه پارس نگهداری میشود. برفراز بنا کتیبههایی مشتمل بر آیات قرآنی به خط ثلث و ریحانی بر روی کاشی نصب شده است.در داخل بنا و در حیاط آرامگاه دو سنگ قبر وجود دارد که معجری آهنی بر روی آنها وجود دارد.خرابههای مقبره آبش خاتون در تاریخ ۱۵/۱۰/۱۳۱۰ با شماره ۷۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۵۸ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۶۸ / بزرگان شیراز، رحمتاللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص ۳۸۹ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۲۵۱ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۹۶ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۳ / دایره المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۱، ص ۱۲ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۷۳ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۳۴ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۱۹۲ ـ ۱۱۹۳، ج ۱، ص ۱۰۵ ـ ۲۶۸ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۳ـ۱۳۵۸، ج ۵، ص ۴ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۲۵ / معماری ایران ـ دوره اسلامی، به کوشش محمدیوسف کیانی، به همکاری جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۷.
کوروش کمالی سروستانی