مذهب عشق الهی در غزلیات سعدی

چکیده:

سعدی اهل عرفان است و این عرفان عشق است، یعنی امری که در غزلیات او موج می‌زند و خاستگاه اندیشه و بیان او می‌شود. او با عشق تمام اسرار وجود را رصد می‌کند و برایش راه وصول به حقیقت است. سعدی عشق این سری و عشق آن سری را توأمان دارد و به جایگاهی می‌رسد که این دو به وحدت می‌رسند. اگرچه برخی مضامین این عشق را زمینی دانسته‌اند، اما او عارفی است که در سرتاسر غزل‌هایش به تبیین عشق الهی پرداخته و بر همین اساس است که به نزاع همیشگی میان عقل و عشق با توجهی خاص نگریسته است. در این مقاله کوشیده شده تا ضمن بررسی ویژگی‌های عشق الهی در غزلیات سعدی، به عرفان شناختی سعدی در این عرصه پرداخته شود.

کلید واژه: غزلیات سعدی، عشق الهی، عقل و عشق.

چندی پیش برای شرکت در یک کنگره بزرگ سفری به هند داشتم. دو استاد بسیار معروف هندی که استاد دانشگاه شیکاگو بودند نیز در این کنگره حضور داشتند. وقتی که متوجه شدند که من ایرانی هستم، بسیار خوشحال شدند؛ چرا که سال‌ها مترصد بودند که یک ایرانی را پیدا کنند. پس شروع کردند به خواندن شعر سعدی و حافظ. و یک مسئله عجیبی را مطرح کردند و گفتند که ما این‌ها را در دبستان خوانده‌ایم. گفتند که اشعار زیادی از بوستان و گلستان و غیره حفظ می‌کردیم و تا سن ۳۰ـ۴۰ سالگی نمی‌دانستیم که این‌ها ایرانی هستند و خیال می‌کردیم که شاعران هندی هستند. یعنی شعر ، ادب، فرهنگ فارسی، فرهنگ ایرانی آنچنان قوی است که جزو هویت ملی ملت‌ها شده است از تاجیکستان گرفته تا هند. در دوران دبستان به ما قرآن یاد می‌دادند و گلستان را املا می‌کردند و حالا چه بخواهیم و چه نخواهیم، این متون جزو هویّت فرهنگی ماست و خوشا به حال شیرازیان.

خوشا به شیراز که این دو شاعر را که از شعرای بزرگ دنیا هستند، در دامن خود پرورانده است. من همیشه از خود سؤال می‌کنم که این چه فرهنگ و چه شهری بوده که توانسته است در کمتر از یک قرن چند شاعر بزرگ، که بزرگ‌ترین آنها بی‌شک سعدی و حافظند، به منّصه ظهور برساند؟ بی‌شک، این فرهنگ، فرهنگ عظیمی بوده است، ولی بنده به یک نکته اشاره می‌کنم که به نظر من قابل توجه است و آن، این است که چرا مانند شاعران بزرگ ما در هیچ جای دنیا ظهور نکرده‌اند؟ امری که در فرهنگ ما و در شعر ما اتفاق افتاد و در هیچ جای دنیا نظیر ندارد، این است که شاعران ما یا عارفان بزرگی هستند، در واقع از (بزرگ‌ترین عرفای دنیا هستند) یا حکیمند. همانند حکیم نظامی. بیخود این لقب حکیم نظامی و حکیم فردوسی را به آنها نداده‌اند. چرا ما در انگلستان و هند حکیم شاعر نداریم؟ البته ما در هند منظومه مهابهارتا داریم که مـنظومه‌ای آکنده از حکمت است قدری حکمت و منظومه دارد، ولی این استثناست، قاعده نیست، ولی در فرهنگ ما قاعده است که حکما و شعرای بزرگ ما حکیم و عارف بودند و آنهایی که حکیم و عارف نبودند، هیچ عظمتی به دست نیاوردند نه دقیقی و نه فرخی و نه امثال ایشان. بنده این امر را این‌گونه توجیه می‌کنم که در واقع شعر در سرزمین وحی قرآنی با حکمت و عرفان متصل می‌شود. همین‌طور ما باید بین هنر جدید و هنر اسلامی و هنر دینی فرق بگذاریم. هنر دینی، هنر در سرزمین وحی است. حالا وحی چه خصوصیاتی دارد؟ از خصوصیات وحی تعلیم حکمت الهی در عمیق‌ترین ابعاد آن است. همه جا در وصف حضرت رسول(ص) تعلیم کتاب با حکمت آمده است «یُعَلِمُهم الکِتابَ وَ الحِکمَه». قرآن از این لحاظ زیباترین کتاب است و معجزه است و بنابراین ما شاعرانی داریم که از لحاظ بیان متأثر از قرآنند. یعنی بیان آنها زیباترین بیان است. حالا اگر ما بگوییم که کلام آنها معجزه نیست، ولی شبیه به معجزه است، سخن درستی است. کلام حافظ و سعدی حکمت است که به زیباترین زبان یعنی زبان شعر بیان شده است. «یعلمهم الکتاب و الحکمه» نه تنها درباره حضرت رسول(ص)، بلکه درباره حضرت عیسی و خیلی از پیامبران دیگر، لفظ کتاب با حکمت بیان شده و حکمای ما توانسته‌اند این حکمت را با زبان استدلال بیان کنند و هنرمندان ما این حکمت را در زبان هنر بیان کردند. شاعران ما این حکمت الهی را در قالب زیباترین بیان یعنی زبان شعر بیان کردند.

بنابراین این حکمت قرآنی می‌تواند در زبان شعر هم بیان شود و اگر در زبان شعر بیان شود، بسیار عظیم است؛ برای اینکه آن زیبایی کلام را دارد. «خیر الکلام ما قَلَّ وَ دَّل» حکمت را از باطن وحی می‌گیرد و انصافاً عرفا و حکمای ما در این باره بی‌نظیر هستند. هم حکمای ما در حوزه حکمت این کار را کردند و هم هنرمندان ما در حوزه هنر و هم شاعران ما در حوزه شعر یعنی همه این‌ها با الهام گرفتن از وحی الهی بدین مهم دست یافتند، اما امروزه متأسفانه وقتی صحبت از این بزرگان می‌شود، به جنبه عرفانی و حکمی آنها توجه نمی‌شود و فقط به جنبه شعری آنها اکتفا می‌شود. این درست نیست. من همیشه می‌گویم هر وقت شما از اهل ادب برای ایراد سخن، دعوت می‌کنید، از اهل حکمت هم دعوت کنید که آن جنبه حکمی و عرفانی مغفول نماند که بسیار عظیم است و این را هم باید جزو حکمت بدانیم و حکمت را فقط به فلسفه محدود نکنیم. ادبیات عرفانی ما هم جزو حکمت است و بخش عظیمی از فرهنگ ماست، اما یک مسئله و آن اینکه چرا ما همیشه عشق را برای این امر مطرح می‌کنیم؟ وقتی بحث عشق مطرح می‌شود، همیشه بحث اشعریت به کنار می‌رود متکلمان همان بحث‌هایی را مطرح می‌کنند که اهل فلسفه و فیلسوفان مطرح می‌کنند. فیلسوفان هم همان بحث‌هایی را مطرح می‌کنند که بسیاری از عرفا مطرح می‌کنند. در مسایل ظاهراً با هم شریکند، ولی روش کار آنها با هم فرق دارد. متکلّم چه معتزلی و چه اشعری مانند فیلسوف بحثی از حقیقت عشق بیگانه است. عرفان و حکمت ذوقی از عشق آغاز می‌شود.

و اما من سؤالم این است که چرا ما نظامی را حکیم می‌گوییم، ولی سعدی را به این معنی نمی‌شناسیم؟ چرا لقب حکیم را برای سعدی نمی‌آوریم؟ یا مثلاً برای فردوسی می‌گوییم حکیم. آنها واقعاً حکیم بودند و در سخنانشان حکمت بیان شده است. قرآن این مسئله را زیبا بیان کرده است. در سوره شعراء آمده است: «الشعراء یتبعهم الغاوون» اینان فقط شاعرند و مثل شعرای جاهلیت. «الم تر انهم فی کل وادٍ یهیمون و انهم یقولون ما لا یفعلون» اما وحی می‌گوید، «الا الذین آمنوا» حکمت نظری است. «وعملوا الصالحات» حکمت عملی. «و ذکروا الله کثیرا» این عرفان است. عرفای ما این‌ها بودند. کمال عرفان چنانکه گفتم در آنها متجلی شده است. ما حافظ را عارف می‌دانیم، اما چرا سعدی را عارف نمی‌گوییم، چرا؟ بعضی از مستشرقین سعی کردند که او را عارف نبینند. یک زمانی همه جا این سوال مطرح بود که آیا سعدی عارف بزرگ‌تری است یا حافظ؟ چنانکه در درس انشاء می‌پرسیدند علم بهتر است یا ثروت؟ امروز می‌گویند علم همان ثروت است. علمی که ثروت نباشد، علم نیست. علمی که ثروت بیاورد، علم است و علمی که ثروت نیاورد، علم نیست. از بزرگی از همین شیراز نقل شده است که شعری از سعدی خوانده و گفته است که سعدی عارف بزرگ‌تری از حافظ است. البته حافظ خیلی عظیم است، برخی اعتقاد داشتند که سعدی در عرفان بزرگ‌تر از حافظ است. براساس این عرفان عشق است یعنی چیزی که واقعاً متکلم و حکیم الهی را از حکیم بحثی و فیلسوف به معنای جدید کلمه متمایز می‌کند عشق الهی است و اصلاً عشق در غزلیات سعدی موج می‌زند. عشق الهی نه عشق زمینی. من از تعبیر مولانا استفاده کردم و گفتم مذهب عشق و به اصطلاح:

هم در مثنوی و هم در کتاب فیه ما فیه مولانا بحث کرده که چگونه عشق اسطرلاب اسرار خدا است. شما با اسطرلاب تمام ستارگان را رصد می‌کنید. با عشق الهی هم تمام اسرار وجود را رصد می‌کنند. عشق اسطرلاب اسرار خداست. از تعبیر دیگری از مولانا استفاده می‌کنم چون مولانا اصطلاحی به کار می‌برد که خیلی مطالب را ساده می‌کند. تعبیر عشق این سری و عشق آن سری.

عشق راه وصول است و سعدی بین عشق این سری و عشق آن سری را جمع کرده است؛ یعنی به مقامی رسیده که این دو تا یکی می‌شود و عشق این سری با آن سری ارتباط دارد. مضمون عشق، موضوع بیشتر غزلیات و اشعار سعدی را تشکیل می‌دهد. کمتر غزلی را در سعدی می‌توان یافت که یا درباره عشق نباشد و یا حداقل یک بیت از آن به موضوع عشق اشاره نکرده باشد. برخی می‌گویند اینکه معشوقی یا دلبری را وصف کرده است، این عشق زمینی است و بنابراین او عارف نبوده. بالاخره به تعبیر امروزی می‌گویند عشق دنیوی است و سکولار است. در حالی‌که این اصلاً درست نیست. خوب عشق اساس وجود است اگر عشق نبود «گر عشق نبودی و غم عشق نبودی» چنانکه در بیت معروف آمده است، اصلاً وجود و هستی نبود «کنت کنزاً مخفیاً فاحببتُ ان اعرف فخلقت الخلق لکی اُعرف» این اساس هستی است. «و هل الدین الا الحب؟» اگر عشق نباشد، دین نیست. دیندار واقعی کسی است که محّب و محبوب است. حضرت رسول(ص) حبیب‌الله است. یعنی حبیب خیلی بالاتر از محّب است. اسوه حبّ الهی است و دین هم جز محبت نیست. «قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله» کلمه حبّ در قرآن زیاد آمده است؛ چنانکه در قرآن به این آیه اشاره شده است: «قل ان کنتم تحبونَ الله فاتبعونی یحببکم الله». یعنی از من پیامبر تبعیت کنید تا محبوب حق قرار گیرید.

***

و به هر تقدیر با این بیان، عرفان اسلامی با  عرفان‌های دیگر فرقی دارد. حالا نمی‌خواهم وارد این بحث بسیار پیچیده شوم. عارف کسی است که به مقام فنا رسیده باشد. هر کس بخواهد به مقام وحدت محض برسد و از کثرت بگذرد، احتیاج به سیر و سلوک دارد. این سیر و سلوک استدلالی و تصوری و ذهنی نیست. حالا ما در کتاب چیزی می‌خوانیم و تصوری در ذهن حاصل می‌شود. البته خوب است، اما سلوک برای تحقق و رسیدن به مقام حق الیقین است. یعنی تا انسان سلوک نکند، ممکن است به علم‌الیقین برسد، ولی خیلی آفت‌ها بر سر راه است که ممکن است او را به مقصد نرساند، ولی بالاخره در نهایت هم اگر راه درست برود، به علم‌الیقین منتهی می‌شود. آن وقت به عین‌الیقین و حق‌الیقین نرسیده است. عارف کسی است که به حق‌الیقین رسیده. این است که عرفا علم خودشان را علم تحققی و خودشان را محقق می‌گویند.

کسی که به مرتبه علم تحققی و به مرتبه حق الیقین نرسیده باشد، یا به تعبیر مولانا محقق نباشد ـ اصطلاحی که ابن عربی هم در مورد عرفا همیشه محقق می‌گوید ـ مقلد است. شنیده، ولی نرسیده است. می‌گویند شنیدن کی بود مانند دیدن و رسیدن.

بعضی از عرفای اسلامی اعتقاد دارند ـ و این به نظر من درست است ـ عرفای ادیان دیگر بیشتر به مرحله فنا می‌رسند، اما به مرتبه بقا نمی‌رسند. مرتبه بقا مخصوص امت محمدی(ص) است؛ یعنی رفتن از مقام کثرت به وحدت. فانی شدن در آن و رجوع به کثرت. مثل حضرت رسول(ص) که در میان خلق بود. اَنّا بشر مثلکم اشاره می‌کند به مخلوق بودن او نه اینکه بشری مثل ما بود. همه می‌گویند بشری مثل ما بود و اشاره می‌کنند به جنبه بشری و ناسوتی او، اما به آن «یوحی» توجه نمی‌کنند، نمی‌دانند که صاحب مقام «یوحی» تمام این مراحل را طی کرده و رسیده و رفته و به مقام جمع الجمع رسیده است. «مقام جان فزایش جمع جمع است». از مقام جمع که مقام وحدت باشد، گذشته و به مقام جمع الجمع رسیده است. عارفان هم همینطورند. از آن به مقام «او ادنی» تعبیر می‌کنند. در سوره النجم می‌خوانیم «والنجم اذا هوی ما ضَلَّ صاحبکم و ما غوی و ما ینطق عن الهوی. انْ هو الّا وحی یوحی». همین‌طور تا آخر که می‌فرماید: «ثم دنا فتدّلا و کان قاب و قوسینِ او ادنی» پیامبر اعظم صاحب مقام «او ادنی» است. مردم می‌بینند که ظاهرِ او مثل بشر است و آنها را به شک می‌اندازد. کفار هم حضرت رسول را می‌دیدند که به صورت بشر می‌رفت و می‌آمد و غذا می‌خورد. می‌گفتند «ما لهذا الرسول یأکل و یمشی فی الاسواق». آنها ظاهرش را می‌دیدند.

سعدی هم مثل کسی که می‌رفته و می‌آمده، سفر می‌کرده، پند می‌داده. این‌ها گمان می‌کنند که یک بشر  معمولی است، اما سعدی واقعاً یک عارف الهی است. عارفی که برگشته به بشریت. برای راهنمایی، ارشاد برای اینکه به ما درس معرفت، آدمیت، حقیقت و اخلاق بدهد.

الان من یک چهارم غزلیات سعدی را با یک دقت نسبی خواندم. این اشعار را استخراج کردم. ببینید عشق او الهی است و عشق مجازی نیست. عاشق خداست و عشق خدا از سراسر وجود او موج می‌زند.

یعنی عالم مثل آینه است که در آن روی جمیل حضرت حق پیداست:

خود تماشا و نظر خیلی معنا دارد. اهل نظر و تماشا، نه دیدن با چشم ظاهر. شما در تمثیل فیثاغورس می‌خوانید که همه به دیدن بازی‌های المپیک می‌روند. بیشتر مردم برای خرید و فروش و بعضی برای کسب مقام می‌روند، ولی عده بسیار کمی برای تماشا می‌روند. انسان‌های کامل اهل نظر و تماشاگر صحنه وجودندو سعدی به معنای واقعی اهل نظر است چنانکه خود می‌گوید:

من به عنوان عارف چیزی را می‌بینم که دیگران نمی‌بینند؛ پس یک دیده دیگری باید باشد نه این دیده ظاهری. دیدن و رؤیت غیر از نظر است. در قرآن هم بین نظر و رؤیت خیلی فرق هست. نظر در این دنیا و آن دنیا هست، رؤیت در این دنیاست. وقتی موسی خواست که خدا را ببیند، جواب آمد: «لن ترانی» اما درباره قیامت آمده است: «وجوه یؤمئذ ناضره * الی ربها ناظره». (قیامه / ۲۳ـ۲۲).

«علمی که ره به حق ننماید، جهالت است». این علم الهی است و این حرف فلسفه و حکمت است. علمی که راه به حق نداشته باشد، بریده باشد بِهْ.

این عین رضا و تسلیم در برابر حق است. به دوستی خودش قسم می‌خورد.

کسی که عشق نداشته باشد، به نظر سعدی آدم نیست. عشق برای او عین آدمیت و انسانیت است:

یعنی سخن عشق الهی از دنیا و آخرت بهتر است.

منظور پیمان محبت است و عشق الهی.

انسان باید در عشق استقامت داشته باشد.

عشق و هوای نفس

برخی از مردم عشق را با هوا و هوس و شهوت نفسانی تشبیه می‌کنند و عشق مورد نظر عرفا و حکما خاصه سعدی را همان از نوع زمینی و شهوانی می‌دانند. از نظر بنده نسبت دادن چنین عشقی عامیانه به سعدی افترای محض است. به همین جهت هم بنده عنوان سخنرانی خود را «مذهب عشق الهی در غزلیات سعدی» نام نهاده‌ام، بدین جهت که انتساب عشق مجازی و غیرحقیقی با بسیاری از اشعار او منافات دارد او همیشه از «حقیقت عشق» سخن می‌گوید:

گفتیم سعدی سخن از «حقیقت عشق» می‌گوید. عشق آتشی است که وجود مجازی انسان را در خود می‌سوزاند و بنابراین کسی که طاقت سوختن در آتش عشق را ندارد، نباید پروای نزدیک شدن به آن را داشته باشد.

حقیقت عشق چون خورشیدی است عالمتاب که پرتو آن پیوسته در تابیدن است و هوی و هوس چون گردی است برخاسته که جلوی نور آفتاب را می‌گیرد و مانع از دیدن آن می‌شود.

عقل و عشق

تقابل عقل و عشق یکی از مباحث مهم میان عرفا و حکماست. عقل مصلحت اندیش است و حسابگر، اما عشق مصلحت اندیشی و سوداگری نمی‌شناسد و چنان محبّت دلدار عاشق را به خود مشغول داشته است که پند هوشمندان و اندرز حکیمان در او اثر نمی‌کند. جان عاشق چنان از شراب ازلی عشق سرمست شده، که خمار می عشق او را رها نمی‌کند و عاقبت سر از بیخودی و شیدایی برمی‌آورد و:

عقل و عشق دو سلطانند در یک مملکت نمی‌گنجند و حکمرانی آن دو در یک قلمرو موجب آشوب و فتنه می‌شود، اما اگر سلطان عشق دست تطاول به مملکت عقل دراز کرد، عقل به شحنه‌ای مانَد، بی‌لیاقت و بی‌کفایت، عقل در مملکت عشق حکم و فرمانی ندارد و چون حاکمی معزول است.

اما درد عشق دردی است که درمان ندارد. هیچ طبیبی نمی‌تواند آن را علاج کند. دردمند عشق مانند غریبی است که در این جهان گرفتار آمده است و چون دیوانه‌ای است که ناصحان ادیب پیوسته به پند دادن او مشغولند و پند و اندرز آنان در او اثر نکند، اما هر کس که شراب عشق نخورده و دُرد درد را نچشیده، از حیات این جهان بهره و نصیبی نبرده است.

درد عشق، راه رسیدن به محبوب است، قلمرو درویشی و فقر و فناست. انسان را از وجود مجازی و عاریتی تهی می‌کند و از کام خودخواهی و خودپرستی می‌رهاند و از زندان تعینات و تقیداتی که وجود حقیقی و الهی او را احاطه کرده است، آزاد می‌کند و او را چست و سبکبار و سبکبال می‌کند تا جان او بتواند در آن ساحت نامتناهی طیران کند.

لقای دوست

عاشق جز به لقای محبوب و معشوق خرسند نیست و رسیدن به وصال دوست مقصد اعلای اوست و هیچ غایتی برتر از رضا و تسلیم در برابر مطلوب و محبوب نیست. عاشق هر چه عشق خود را پنهان کند، راز نهان او برملا می‌شود و ماجرای عشق او شهره آفاق می‌شود. عالم وجود سراسر پر از ولوله و غلغله عشق است و هیچ سری نیست که در آن سودای عشق محبوب ازلی نباشد.

سرچشمه و اصل همه عشق‌ها آن عشق ازلی است که زمان و مکان نمی‌شناسد و مبدأ هستی عالم و آدم است. آن عشق مطلق کردگار و علت کشش و جذب و انجذاب در سلسله مراتب هستی است و اگر آن عشق مطلق نبود، عشق‌های مقیّد معنی نداشت. محبت او نسبت به محبت ما، سبق ذاتی دارد و علت وجود آن است.

از بسیاری از اشعار سعدی چنان استفاده می‌شود که او مقامات سلوک را یکی پس از دیگری طی کرده و پس از رسیدن به مرتبه غنا، ‌از آن نیز درگذشته و به مقام بقا که کمال آن در اولیاء محمدی(ص) است، واصل شده است. یکی از نشانه‌های این مقام آن است که حق را مرآت خلق و خلق را آیینه حق می‌بیند. به حق می‌بیند، به حق می‌شنود و به حق می‌گوید.

از دیدگاه شیخ سعدی آنچه انسان را از همه موجودات، حتی از فرشتگان ممتاز می‌کند، همان سرّ عشق است. فیلسوفان انسان را حیوان ناطق نامیده‌اند، امّا هر موجودی در حد وجودی خود دارای قوّه نطق است و به فرموده قرآن: «سبحان الذی انطق کل شی»، پاک آن خداوندی است که همه چیز را به نطق آورده است. پس نطق به تنهایی نمی‌تواند فصل ضمیر انسان از دیگر موجودات باشد. آنچه انسان را از همه موجودات متمایز می‌کند و فصل اخیر او به شمار می‌رود، همان اتصاف او به حقیقت عشق است.

عشق و زیبایی

عشق و جمال توأمانند و وجود یکی بدون دیگری میّسر نیست. عاشق نه تنها جمال معشوق را نظاره می‌کند، بلکه در آن محو می‌شود و مشاهده آن جمال نامتناهی، او را مست و از خود بیخود می‌کند.

سعدی و عشق

عشق با وجود سعدی آنچنان عجین شده که در برخی از اشعار، خود را همسنگ عشق می‌داند و در روز قیامت با عشقِ محبوب سر از لحد برمی‌آورد:

حدیث عشق پایانی ندارد. هر چه انسان ماجرای عشق را شرح دهد. حتی یکی از هزاران وصف آن را باز نگفته است، مهری که از ازل در دل آدمی نشسته است، تا ابد باقی است و با گذشت روزگار از دل نمی‌رود. همین اندک از شرح حکایت عشق کفایت می‌کند و باقی اسرار و رموز عشق را جز به غمگساران عشق نتوان گفت.

..……………………………..
منابع:

۱. حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۶۹). دیوان خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران: زوار.

۲. سعدی،‌ مصلح بن عبدالله (۱۳۸۵). کلیات سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: هرمس؛ مرکز سعدی‌شناسی.

۳. مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد (۱۳۸۲). مثنوی معنوی، تصحیح رینولد ا. نیکلسون، تهران: هرمس.