مرکز سعدی شناسی:سعدی را ستون ادبیات و زبان فارسی می دانند و آن سوتر، در کشور همسایه این یونس امره است که ستونی سترگ بر ساختمان ادبیات ترکی خوانده می شود. هر چند که یونس امره خود از شاعران فارسی زبان تاثیر می گیرد. همایش دو روزه سعدی و یونس امره با حضور سعدیشناسان و یونس امرهشناسان ایران و ترکیه عصرسه شنبه ۲۷ فروردین ماه در مرکز فرهنگی شهر کتاب آغاز به کار کرد تا بهانه ای باشد به مرور زندگی، اندیشه و آثار این دو شاعر بزرگ ایران و ترکیه. این برنامه در آستانه اول اردیبهشت ماه،یادروز سعدی و به همت مرکز سعدیشناسی، مرکز فرهنگی شهر کتاب، مرکز فرهنگی یونس امره و رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ترکیه تشکیل شد.
داد و ستدهای فرهنگی ایران و ترکیه
علی اصغرمحمدخانی، معاون فرهنگی شهر کتاب، در این روز به موضوع «دوستی از نگاه سعدی و یونس امره» پرداخت. وی با اشاره به اینکه مشترکات ایران و ترکیه بسیار زیاد است تاکید کرد که باید از این مشترکات به خوبی بهره گرفت.
محمدخانی با بیان این نکته که در هیچ کشوی مثل ترکیه علاقه مند به زبان فارسی وجود ندارد، اضافه کرد: تعداد زیادی از نویسندگان عثمانی به زبان فارسی کتاب نوشته اند. در دوره عثمانی در همه دوره های درسی زبان فارسی جزو درسهای اصلی بوده و دانش آموزان حتما گلستان و بوستان را می خواندند .این علاقه هنوز هم وجود دارد. مردم ایران و ترکیه همواره داد و ستد های فرهنگی داشته اند و این ارتباط هرگز قطع نشده است.
معاون فرهنگی شهر کتاب دوره سلجوقیان را دوره رونق زبان فارسی در آناتولی خواند و گفت: بسیاری از شاعران ما هم در زمان حمله مغول به این منطقه می روند که از این جمله میتوان به مولانا جلال الدین رومی اشاره کرد که در آنجا مثل آفتابی درخشان طلوع میکند. حتا سلاطین سلجوقی و عثمانی هم به زبان فارسی شعر می گویند.
وی با بیان این نکته که مناسبات فرهنگی بین دو کشور بیش از ششصد سال است که برقرار است،گفت: سال ۲۰۱۳ سال فرهنگی ایران در ترکیه است و همایش سعدی و یونس امره هم در این سال برگزار می شود.
وی سپس یونس امره را شاعری خواند که نقش بزرگی در زبان و ادب ترکیه داشته و نقش او همانند سعدی در ایران است.
دوستی وعشق؛ وجه مشترک دو شاعر
محمدخانی تاکید کرد:ما اگر سعدی را مظهر زبان وادبیات فارسی می دانیم، چه از لحاظ احساس، زبان و ادراک و نفوذ در کشورهای خارجی، برای یونس امره هم باید چنین نقشی فرض کرد.امره در ایران شناخته شده نیست اگرچه آثار سعدی در ترکیه و سایر کشورها ترجمه شده است.
وی ادامه داد: امره شاعری عرفانی است و مفاهیم اشعارش به عرفان و تصوف گرایش دارد اما بحث دوستی و عشق او میتواند وجه مشترک این دوشاعر باشد؛ امره در ترکیه و سعدی در ایران، مظهر محبت و دوستی هستند البته نگاه امره بیشتر آسمانی و سعدی زندگی زمینی را مطرح کرده است. زبان امره محاوره است و مانند سعدی ادبی نیست؛ در شعر به معنا بیشتر از صوت بها میدهد بر خلاف سعدی که معنا و صورت در اشعارش کامل است.
سعدی دراقصای عالم
.jpg)
سخنران بعدی این نشست، کوروش کمالی سروستانی،مدیر مرکز سعدی شناسی بود. وی گفت که این مرکز در تلاش است علاوه بر برگزاری آیینهای یادروز سعدی در ایران، هرساله نیز به همنشینی سعدی با یکی از بزرگان ادب جهان بپردازد .
کمالی برگزاری نشست سعدی با پوشکین در سال ۱۳۹۱ و همایش سعدی و یونس امره رادر راستای این تلاش خواند.
متن کامل سخنرانی مدیر مرکز سعدی شناسی به شرح زیر است:
سعدی شاعر بزرگ ایران زمین. منادی صلح و عشق و دوستی. و شاعری است ماندگاردر ذهن و زبان ایرانیان و جهانیان. سعدی شیرازبند زبان و ادبیات فارسی و پایهگذارمکتب ادبی شیراز است. رمز و راز شکوه و ماندگاری آثار سعدی همچون دیگر شاعران کلاسیک جهان رویکرد انسانگرایانه و خداجویانه به ارزشهای مشترک فرهنگ جهانی همچون عشق، دوستی، صلح، احترام به یکدگر، حکمرانی عاقل و عادل، شادی و نشاط و مرگ و زندگی است. مدارا و مهربانی، رنج و مقاومت، زیبایی و شادمانی، کمآزاری و خدای ترسی از ویژگیهای آثار و جهانبینی سعدی و دلیل ماندگاری و اقبال به او در فرهنگ جهانی است.
«زبان و ادب فارسی بارزترین روح لطیف فرهنگ ایرانی است و جهانیان از دیرباز این جلوه را بیش از همه در سخن سعدی بازیافتهاند. زبان فارسی همواره با زبان سعدی شناخته میشد و آثار او در «فارسی آموزی» نقش اصلی داشت».
در جهان اسلام سعدی با نفوذترین شاعر ایرانی بود و به ویژه در دو امپراتوری بزرگ اسلامی،امپراتوری عثمانی در آناتولی و بالکان و امپراطوری گورکانی در هند که فارسی زبان فرهنگی هر دوی آنها به شمار میرفت شهرت و محبوبیتی کمنظیر داشت. در واقع از درون همین دو امپراتوری بود که آوازه سخن سعدی از مشرق به مغرب زمین رفت.
سعدی زاده شیراز و برآمده فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در قرن هفتم هجری و سیزدهم میلادی استقرنی که در تاریخ بشری و به ویژه تاریخ اروپا نطفههای آغازین روشنگری با آثار پترارک و بوکاچو پیوند خورده است. پیوندی که در قرنهای بعدی به رنسانس تبدیل میشود و شکوفایی اروپا. طرفه آنکه آنچه بعدها ویژگیهای ادبیات روشنگری شناخته میشود پیش از این در آثار سعدی خلق شده بود.
گلستان سعدی نخستین کتاب فارسی بود که به یک زبان اروپایی ترجمه شد. و زمینه آشنایی شاعران، نویسندگان، فیلسوفان و اندیشمندان غرب را فراهم کرد. «سعدی سنتشناس و سنتآفرین بود» و از منادیان روشنگری در ایران قرن هفتم / سیزدهم؛ و به همین دلیل است که شاعران و اندیشمندانی چون ولتر، هوگو، دیدرو، لافونتن، گوته، شیلر، پوشکین، رنان، امرسون، بالزاک، موسه و بسیاری دیگر از او متأثر شدند.
از سال ۱۶۳۶ میلادی که اولین گزیده گلستان باترجمه آندره دوریه به زبان فرانسوی چاپ و منتشر گردید تا امروز آثار سعدی به زبانهای مختلف از جمله انگلیسی، آلمانی، اسپانیایی، لاتین، ژاپنی، چینی، روسی،لهستانی، هلندی، ایتالیایی و… ترجمه و منتشر شده است.
در شبه قاره هند سعدی جایگاه ویژهای دارد. گلستان و بوستان کتاب درسی بوده است. اولین کلیات سعدی در کلکته به چاپ رسیده است و آثار سعدی به زبانهای اردو، پنجابی، سندی، سنسکریتمنتشر شده و کتاب «کریما»ی سعدی که در ایران کمتر شناخته شده در شمارگان گستردهای چاپ و منتشر شده است.
در حوزه امپراتوری عثمانی آثار سعدی و به ویژه گلستان و بوستان همواره از اقبالی عام برخوردار بوده است. شروح مفصل شمعی و سودی بر گلستان یکی از نشانههای این اقبال است. برخی منابع کهنترین ترجمه گلستان به ترکی را منسوب به سیف فرغانی شاعر قرن هفتم میدانند.
«روند خوانش آثار سعدی و سعدیپژوهی سه دوره متفاوت را در ترکیه پشت سر گذاشته است: دوره پیش از فرمانروایی عثمانیان، دوره عثمانی و دوره جمهوریت. در دوره اول سعدی در آناتولی چندان پرآوازه بود که افلاکی اثر ماندگار خود «مناقب العارفین» را با بخشی از مقدمه گلستان آغاز میکند، در دوره عثمانی تألیف و تدوین شرحهای مختلف گلستان و بوستان نشان دهنده اهمیت ادبی و آموزشی آثار سعدی است و در دوره جمهوریت و پس از تغییر الفبای عربی و تبدیل آن به الفبای لاتین «در وزارت فرهنگ ترکیه ادارهای به نام اداره ترجمه تأسیس شد که مؤظف بود در ترجمه متنهای جدید و کهن به ترکی با الفبای لاتین بکوشد. از نخستین تجربههای این اداره، بازنویسی بوستان و گلستان به خط لاتین و انتشار آنبود.»
سعدی شاعری جهانی است و جهان شاعر نیز در آثارش اقصای عالم را دربرمیگیرد. و در نثر و نظم به شهرها و گسترهها و کشورها و قبیلهها و اندیشهها و دینهای مختلف میپردازد. از هند، سند، چین، مصر، روم، غزنین، خجند، بابل، بغداد،بلخ، مکه، بیتالمقدس، شام، یمن، ختن، یونان، زنگبار، صَنعا، کشمیر، دمشق، طرابلس، سخن میگوید و از فارس و تاجیک و تازی و ترک و تتر و از مسلمان و نصرانی و یهود و هندو، و از فلاطون، ذوالنون و فیلسوفان یونان و روم.
پرداختن به نگاه سعدی به جهان روزگار خود در این مقال نمیگنجد. و تنها اشاره کوتاه به واژه «ترک» در آثار سعدی به میمنت همایش سعدی و یونس امره خالی از لطف نیست.
واژه «ترک» و ترکیبهایی چون ترکان، تنگ ترکان، ترکان یغمایی، ترک ختایی و ترک شیرازی جمعاً ۳۲بار در کلیات سعدی آمده است. سعدی به ترک هم به عنوان قومی ماندگار و به هم به عنوان صفتی پرنگار میپردازد.
چشمان ترک و ابروان جان را به ناوک میزنند
یا رب که داده است این کمان آن ترک تیرانداز را
(غزل ۳۴۴)
و یا:
دیار هند و اقالیم ترک بسپارند
چو چشم ترک تو بینند و زلف هندو را
(غزل ۳۴۸)
و نیز:
ز دست ترک ختایی کسی جفا چندان
نمیبرد که من از دست ترک شیرازی
(غزل / ۵۸۱)
سعدی در دیباچه بوستان در سبب نظم کتاب سروده است:
در اقصای عالم بگشتم بسی
به سر بردم ایام با هرکسی
تمتع به هر گوشهای یافتم
ز هر خرمنی خوشهای یافتم
و با این ابیات عشق و تعهد خود را به جهان و داشتههایش ابراز داشته و پس از او در طول هفتصدسال جهان عشق و احترام خود را به او ابراز میدارد در همین راستا، مرکز سعدیشناسی با همکاری و پایمردی معاونت فرهنگی شهر کتاب بر آن شد که علاوه بر برگزاری آیینهای یادروز سعدی در ایران، هر ساله نیز به همنشینی سعدی با یکی از بزرگان ادب جهان بپردازد و از اینرو این نیت میمون را از سال ۱۳۹۱ با نشست سعدی با پوشکین آغاز کرد و امسال نیز همایش سعدی و یونس امره در حال برگزاری است. امید است با همکاری رایزنیهای فرهنگی ایران در جهان و نیز رایزنیهای فرهنگی کشورهای جهان در ایران درسالهای آینده نشستهای سعدی و سروانتس، سعدی و متنبی، سعدی و شکسپیر، سعدی و ویکتور هوگو، سعدی و دانته، سعدی و شیلر، سعدی و تاگور و سعدی و الیوت برگزار گردد.
رفتیم اگر ملول شدی از نشست ما
فرمای خدمتی که برآید ز دست ما
برخاستیم و نقش تو در نفس ما چنانک
هر جا که هست بیتو نباشد نشست ما
سنت آفرینی دو شاعر
.jpg)
«دو شاعر زبان آفرین» عنوان سخنرانی دکتر ضیا موحد در این برنامه بود. وی با بیان اینکه زبان آفرینی به عهده شاعران است، افزود: ترکیب ها و استعاره ها و تشبیه ها اغلب از شاعران است و شاعران هستند که جلوی تضعیف و پرتکلف شدن زبان را می گیرند.وی افزود: معجزه بزرگ سعدی در زمان مغولان که مخالف فرهنگ و شهر نشینی بودند رخ داد ؛ او کاری کرد که گلستان و بوستان کتاب درسی شود و به زبان فارسی اعتلا بخشید. به عقیده محققان،شیراز تا پیش از سعدی شاعر بزرگ نداشته اما سعدی سنت پدید آورده و شیراز به مهد شعر و ادب تبدیل می شود. امره از این نظر به سعدی شبیه است؛ شاعری که به زبان فولکلور که زنده ترین زبان است شعر می گوید.
وی افزود: نباید نگران شعرهایی باشیم که به یونس امره نسبت داده می شود اما در واقع متعلق به او نیست؛ این اشعار در واقع در سنت امره سروده شده؛ کما اینکه ما هم اشعاری داریم که مثلا متعلق به فردوسی یاحافظ نیست اما در سنت آن هاست؛ اتفاقا برخی شعرهای معروف و خوب در شاهنامه هست که اصلا متعلق به فردوسی نیست.
وی با خواندن شعر “کلمه” از یونس امره به برخی شباهت ها و تفاوت های این دوشاعر اشاره کرد و گفت: وحدت موضوعی شباهت جالب یونس امره با سعدی است.
ادبیات پند آموز شباهت دیگر دو شاعر است و به اعتقادبسیاری از محققان جوهر ادبیات اخلاق است. وی در ادامه به تفاوت های دو شاعر پرداخت و گفت: امره شعر علشقانه مانند سعدی ندارد در حالی که ما می دانیم سعدی استاد فن درشعرهای عاشقانه زمینی و انسانی است.
وی تفاوت دیگر را در اشعار عرفانی امره دانست و گفت: امره تحت تاثیر مباحث عرفانی زمان خود شطحیات می گوید.
امره؛ شاعر مردمی
دکتر مصطفی تات چی عضو هیات علمی دانشگاه قاضی آنکارا سخنران دیگر این مراسم بود که درباره «زندگی، شخصیت و شعر یونس امره» سخنرانی کرد. وی گفت: یونس امره با فرهنگ ایرانی بیگانه نیست؛ از سعدی، حافظ و عطار در جای خود بهره گرفته و به سرآغازی در تاریخ ادبیات ترکی بدل شده است. یونس امره به زبان مردم صحبت می کند. او توانست معنای حقیقی را به این زبان به انسان ها بگوید؛ مسائل سخت را به زبان ساده بیان کند یعنی آنچه که به نام سهل ممتنع می خوانیم.این امره شناس اضفه کرد: وی عشق الهی و مفاهیم عرفانی را به زبان مردم می گوید. می گوید :
«وجود خودت را نیست حساب کن تا دوست از درون توبه دنیا بیاید
عشق مثل یک خورشید است و قلبی که در آن عشق نباشد مثل سنگ است»
این استاد دانشگاه تاکید کرد: یونس امره توانست زبان کوچه و بازار رابه یک زبان درونی ارتقا دهد. وی از طرف روشنفکران عثمانی مورد توجه نبود چرا که در تاریخ فرهنگی کشور ترکیه زبان ادبی حاکم بوده و نمی گذاشتند جز این هم حاکم شود و به همین دلیل نامی از یونس امره در تذکره ها برده نمی شود.
وی اضافه کرد: با این وجود در تکیه ها و خانقاه ها و زاویه ها همه جا نام امره مطرح بوده و اشعارش خوانده می شود.ا و در ادبیات این کشور سبک ساز شد و شطح نویسی را ادبی کرد. به واقع با پوشش دادن مضمون در این گونه آثار آن ها را به سبک ویژه ای بدل کرد.
تاثیر یونس امره از سعدی
دکتر توفیق سبحانی سخنران دیگر این برنامه از « تاثیر یونس امره از سعدی و ادب فارسی» سخن گفت. وی به علاقه مردم کشور ترکیه به یونس امره اشاره کرد .سبحانی به مقایسه چند شعریونس امره که تحت تاثیر اشعار شاعران ایرانی مانند مولانا و سعدی سروده شده پرداخت.
وی افزود: ترکها به یونس امره بسیار علاقه دارند. اگر کسی کمی مانوس باشد، میتواند از اشعاریونس امره البته به شرط سالم بودن ترجمه، لذت ببرد. زبان یونس امره، مانند چشمههایی است از ذوب برفها حاصل میشوند و بسیار زلال است. یکی از نشانههای علاقه زیاد به یونس امره، این است که حداقل در ۱۰ مکان آرامگاه دارد.
سبحانی همچنین به بیان گوشه ای ازندگی این شاعر ترکزبان پرداخت و گفت:خانواده امره از خراسان است که در حمله مغولان به آناتولی میروند و ساکن می شوند.
میراث دو شاعر
دکتر مصطفی چیچکلر استاد دانشگاه استامبول سخنران پایانی نشست روز اول بود. او از «حکمت وعقل: میراث به جای مانده از سعدی و یونس امره» سخن گفت. وی گفت: سعدی ویونس امره در یک زمان و در دو جغرافیای مکانی میراثی برای نسل ما به جا گذاشته اند.در محدوده آناتولی سعدی شخصیتی ارزشمند است ؛ این شاعر حکمت های خود را عرضه کرده که چه به زبان ترکی و چه به فارسی مورد استفاده قرار گرفته است.
وی افزود: چه در دوران عثمانی و چه جمهوریت در تاریخ ترکیه کتاب های سعدی و نسخه هایی از گلستان بارها تجدید چاپ شده است. سعدی چه برای شاعران، چه عارفان و چه مترجمان و شارحان،دارای اهمیت بوده است. شاعران ترک زبان بسیاری آثار فارسی را خوانده اند واز مولانا، عطار، نظامی، سنایی و سعدی بهره برده اند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: شاعران متصوف سعدی را بسیار دوست داشته اند و از آثار حکمی او استفاده کرده اند. گلستان و بوستان برای مردم ترکیه منبع حکمت بوده و این آثار به صورت مثل زبان به زبان چرخیده است.
گفتنی است اجرای گروه موسیقی به سرپرستی آرش قاسمی با قطعاتی از اشعار سعدی و یونس امره از برنامه های دیگر این نشست بود.
دومین روزهایش سعدی و یونس امره چهارشنبه،۲۸ فروردین از ساعت ۱۶ درمرکز فرهنگی شهر کتاب واقع در خیابان شهید بهشتی، خیابان شهید احمد قصیر (بخارست)،نبش کوچه سوم برگزار می شود. گفتنی است از ساعت ۱۵ این روز هم فیلم مستند یونس امره نمایش داده میشود.
