از قدیمیترین باغهای شیراز است که در ضلع شمالی چهارراه حافظیه و در ضلع شرقی خیابان حافظ واقع شده است. و مساحت آن ۴۰۰۰۰ متر مربع است. این باغ در دورههای حکومتی آلمظفر و آلاینجو و تا زمان صفویه بسیار سرسبز و آباد بوده و جهانگردانی چون تاورنیه، شاردن، جان ملکم و ادوارد براون در سفرنامههای خود از آن نام بردهاند. همچنین زرکوب شیرازی در شیرازنامه، محمدهاشم آصف رستم الحکما در رستم التواریخ، مهدی قلیخان هدایت در خاطرات و خطرات، فرصتالدوله شیرازی در آثار عجم و میرزا حسن فسایی در فارسنامه ناصری در ذکر زیبایی و آبادی این باغ از دوران آل اینجو تاکنون مطالبی نگاشتهاند.
پس از پایان حکومت افشاریان و تا زمان تشکیل حکومت زندیه، بر اثر کشمکشهای داخلی، این باغ صدمات زیادی دید. تا این که در سال ۱۱۸۵ه..ق کریمخان زند دستور مرمت و تجدید بنای آن باغ را داد. پس از آن درون باغ عمارتی هشت ضلعی با نمای آجری همانند عمارت کلاه فرنگی باغ نظر (—> موزه پارس) ساخته شد و در چهار گوشه آن چهار شاهنشین با اتاقهای دو طبقه بنا گردید. شاهنشین اصلی دارای سقفی مرتفع با مقرنسکاری ساده گچی است. در وسط عمارت هشت گوشه باغ نیز حوضی هشت گوشه از سنگ مرمر یکپارچه ساختند که در وسط آن فوارهای سنگی وجود دارد. در شرق و غرب ساختمان نیز دو حوض با فوارههای سنگی در مقابل شاهنشین آن قرار دارد. دو خیابان طویل با جهت شمالی ـ جنوبی و شرقی ـ غربی در باغ ساخته شده که اطراف آن را درختان کاج و سرو کاشتهاند. دو ورودی پلکاندار در بخشهای شمال شرقی و جنوب شرقی راه ارتباطی اصلی باغ به ساختمان را میسر میسازد. در سمت راست ورودی شمال شرقی راه پلهای پیچیده با خیز زیاد وجود دارد که به طبقه دوم و پشت بام متصل میشود. در دوره قاجاریه نیز این باغ یکی از باغهای آباد و پرشکوه محسوب میشد و محلی برای پذیرایی میهمانان حکومتی بود. این باغ دارای چهار در بزرگ است که سه تای آن بر روی محورهای اصلی قرار دارند. این سه در مستقیماً دسترسی به کوشک میانی باغ را که در مرکز باغ قرار دارد، فراهم کرده، فرد را به درون باغ هدایت میکند. باغ مربع گونه است و عمارت هشت وجهی دوران زندیه در مرکز آن قرار دارد. دو محور عمود بر این بنا، باغ را به «چهار باغ» تقسیم کرده است. باغ جهاننما در سال ۱۳۸۱ پس از تصویب شورای توسعه فرهنگی استان فارس توسط سازمان مسکن و شهرسازی تملک شد و جهت احیا و نیز ایجاد باغ موزۀ ادبیات ایران و اتصال به مجموعه حافظیه در اختیار شهرداری شیراز قرار گرفت. فاز اول احیا و مرمت این باغ در ۲۰ مهرماه ۱۳۸۳ همزمان با یادروز حافظ به بهرهبرداری رسید و احیای مجموعه کامل ساختمانهای جنونی و نیز ساختمان کلاه فرنگی و محوطههای آن ادامه دارد. این باغ در تاریخ ۲/۸/۱۳۵۱ با شماره ۹۲۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۱۷ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۴ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۷۹ / پژوهشی در شناخت باغهای ایران و باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵، ص ۲۲۵ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۳۷ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص ۲۳۰ / دایرهالمعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۱، ص۷۷۹ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۳۱ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۳۶۱۳ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۴۶ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۳۹.
کوروش کمالی سروستانی
