از بناهای تاریخی مربوط به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه است که در مرکز شهر قدیمی جهرم و در نزدیکی مسجد جامع واقع شده است. این بازار که به وسیله حاج محمد حسینخان جهرمی حاکم جهرم (م۱۲۵۶ه..ق) ساخته شده، از دو رشته شمالی ـ جنوبی و شرقی ـ غربی تشکیل گردیده است. در تقاطع این دو رشته چهار سوق وسیعی است که دارای گنبدی مرتفع به صورت نیم کره است. بر روی گنبد بادگیری ۸ ضلعی ساخته شده که دارای ۸ منفذ میباشد و دمای بازار را کنترل میکند. بر روی ساقه این گنبد اشعاری در مورد تاریخ ساخت بازار، به خط نستعلیق بر روی کاشی نگاشته شده است. چهارسوق که دارای طاقی ضربی است، بر روی یک هشتی قرار دارد. در چهار سمت هشتی بر روی دیوار سه کتیبه سنگی و یک کتیبه گچی وجود دارد. این کتیبهها در دورههای مختلف در حکم صدور فرمانی بودهاند که برای اطلاع عموم در این محل نصب میشدهاند.
بر روی کتیبهای که از سنگ مرمر ساخته شده و در شمال شرقی هشتی قرار دارد، نوشته شده: «در عهد سلطنت شاه عادل و دریا دل محمد شاه قاجار خلّد اللّه ملکه مدی الا و الانصار فرمان فرمایی نایب الایاله فرهاد میرزا وفقه اللّه تعالی لما تحت و ترضی مقرب الخاقان ناظم الملک میرزا محمدعلی خان بلده جهرم را از طرح و تمام صوادر حلمی و غیر حلمی معاف داشت و هر کس هم بعد از سرکار معظم هر آینه بخواهد طرح و صادری به بلده جهرم حواله نماید، به لعنت خدا و نفرین رسول خدا و غضب سایه خدا گرفتار شود. تحریراً فی غره شهر ذیحجه سنه ۱۲۵۷ مطابق اودئیل».
در گوشه جنوب شرقی هشتی، کتیبه سنگی دیگری است که متن آن چنین است:«طی نمیشود که چون به مضمون احادیث معتبر از حضرت ائمه طاهرین وارد شده است هر کس مبدأ مدعی در عمل شر شود، الی یوم القیمه، عقاب آن راجع به سوی باعث بدعت اوست علی هذا و هذه السنه ۱۲۵۴ جمعی از شرطلبان که انس شیوهشان بر افساد ولایت بود، در خدمت اظهار محتسبی خواستند بر پا کنند که از سباتین و زارعین چیزی بگیرند تا آن که عالی جاه محمد قلیخان تحقیق نمود که این عمل تا حال نبوده است. لهذا به صیغه لعنت بود موقوف داشتند که هر کس از حاکم و نایب بعدها بخواهد این عمل را بردارند، لعنت خدا باشد و از شفاء محمد فی یوم الجزا محروم باشد.»
بر روی کتیبهای که در گوشه جنوب غربی واقع است نوشته شده:«چندی است که در جهرم شغل محتسبی برقرار شده است و این عمل از عملهای مذموم است و محض تحصیل دعاگوی دولت سر کار نواب اشرف والا روحی فداه از تاریخ شهر شوال سنه ۱۲۸۴ شغل محتسبی موقوف نمود که هر حاکم و نایبی که من بعدها محتسبی در شهر تعیین کند که از بساتین چیزی دریافت کند، به لعنت خدا و نفرین رسول(ص) گرفتار شود. ارباب داران و میر دمن و زارعین قلمی میشود که محتسبی را به صیغه لعنت بود موقوف داشتیم احدی در جهرم از بابت محتسبی دیناری ندهد محض رفاه خلق دعای خیر به جهت دولت سرکار اعلا به صیغه لعنت بود ایذاً موقوف داشتیم».
متن کتیبه گچی در شمال غربی هشتی واقع شده نیز چنین است:«در عهد پادشاهی محمدرضا شاه پهلوی به وسیله بانوان زینت الملوک علی پور و بدر الملوک کریمی فرزندان شادروان حاج میرزا عبدالحسین و شادروان خانم آغا حقیقت کازرونی تا آخر اسفند ماه ۱۳۴۸ در بازار نو سازی گردید. با نظارت حبیب الله حقیقت».در بازار شمالی ـ جنوبی و در جنوب چهار سوق در هر سمت ۱۸ زوج مغازه ساخته شده و در شمال چهار سوق ۹ زوج مغازه دیده میشود.در بازار شرقی ـ غربی و در سمت شرق چهار سوق ۶ زوج مغازه وجود دارد. این قسمت کوتاهترین قسمت بازار است. بازار غربی نیز دارای ۳۱ زوج مغازه است. پنجرههایی که در بالای هر مغازه وجود دارند، نور مورد نیاز مغازهها و بازار را تأمین میکنند.در اطراف بازار ۳ کاروانسرا ساخته شده که جزء مجموعه بازار محسوب میشوند. یکی از این کاروانسراها در جنوب غربی بازار واقع شده و اکنون به عنوان پارکینگ اتومبیل مورد استفاده قرار میگیرد.کاروانسرا یا تیمچه گلشن در جنوب غربی بازار واقع شده است و کاروانسرای لاریها در شمال غربی بازار ساخته شده است.ارتفاع بازار جهرم در گذشته بیشتر از اکنون بوده است. در تعمیراتی که در سالهای اخیر به عمل آمده، کف بازار را در حدود یک متر بالا آوردهاند و روی آن را آسفالت کردهاند. در زیر چهار سوق حوضی سنگی ساخته شده است.این بنا در تاریخ۱۶/۵/۱۳۵۲ با شماره ۹۵۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.
منابع: آشنایی با معماری اسلامی ایران، ساختمانهای شهری و برون شهری، محمدکریم پیرنیا، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ۱۳۷۴، ج ۲، ص ۲۲۱ / چهار بازار قدیمی در فارس، اللّهقلی اسلامی، چاپ کورش، شیراز، بی تا، ص ۳۹ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۱۴۰ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۲۹ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ج ۱، ص ۸۴ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۷۷.
کوروش کمالی سروستانی