علی بن حمزه(ع) از امامزادههای معروف در شیراز است که در جنوب دروازه قرآن، نزدیک به دروازه اصفهان در جنب پل علی بن حمزه(ع) و در خیابانی که به نام حافظ موسوم است، قرار گرفته است. اولین بار در زمان فرمانروایی عضدالدوله دیلمی (م.۳۷۲ ـ حک. ۳۳۸ه..ق) بقعه وسیع و گنبدی به صورت کاربندی که در میان چهار تویزه قرار گرفته بود، بر فراز قبر این امامزاده ساخته شد.
در زمان حکومت صفویان نیز تعمیراتی بر روی بقعه و گنبد این امامزاده صورت گرفت. در دوره زندیه (۱۱۶۳ـ۱۲۰۹ه..ق) نیز مراد خان و زکی خان زند (م ۱۱۹۳ه..ق) آن را تعمیر کردند.در سال ۱۲۳۹ه..ق پس از وقوع زلزلهای در شیراز، بقعه مذکور صدماتی دید و حسینعلی میرزا فرمانفرما به سال ۱۲۳۹ه..ق عمارت کنونی را بنا کرد.بعد از آن در سال ۱۲۷۴ه..ق طهماسب میرزا مؤیدالدوله آن را مرمت کرد. در بالای در ورودی بر روی قطعه سنگی، ماده تاریخ مرمت بقعه نگاشته شده است:
در زمان شاه غازی ناصرالدین پادشاه |
آن که شاهان را بود ایوان جاهش سجدهگاه |
حکمران ملک جم شهزاده طهماسب که هست |
هم مؤید ملک را و هم مؤید از اله |
داد فرمان تا کنند این گنبد عالی که هست |
پایهاش بر پشت ماهی، سایهاش بر روی ماه |
حبذا زاین گنبد و دیوان عالی کاندر او |
زاده موسی ابن جعفر ساخته آرامگاه |
سال تاریخش «همایون» جست از پیرخرد |
گفت: احسنت ای سخندان شاعر با فرّ و جاه |
برفزا بر دومین مصراع زیب آن گاه گو |
بر فراز آسمان شد پایه این بارگاه (۱۲۷۴) |
ضلع غربی و در ورودی بقعه به خیابان متصل است و به وسیله هشتی گنبددار متصل به دالانی وارد محوطه وسیع آن میشوند. در ورودی چوبی است و منبتکاری شده است و بر فراز آن کتیبهای سنگی به طول ۳ متر و عرض ۸۰ سانتیمتر به خط ثلث وجود دارد که ابراهیم سلطان فرزند شاهرخ تیموری آن را نوشته است:«قیل لابراهیم علیه السلام: بما اتخذک اللّه خلیلا ـ قال ما تغدیت و ما تشبعت الاّمع الضیف ـ کتبه ابراهیم سلطان».
ساختمان بقعه شامل حرم وسیع و آیینهکاری شدهای در دیوار و سقف است که تا ارتفاع یک متری ازارههایی از سنگ مرمر دارد. در ضلع شمالی ساختمان، مرقد علی بن حمزه(ع) درون ضریحی از چوب و خاتم و فولاد قرار دارد و بر فراز آن گنبدی فیروزهای رنگ دیده میشود.در طرفین حرم و در قسمت پایین آن یک راهرو و یک اتاق قرار دارد و در بخش بالایی آن دو گوشواره وجود دارد. در دو طرف بقعه نیز دو گلدسته نمایان است.در اطراف بقعه، گورستان وسیعی به نام «جوان آباد» وجود داشته است. در سال ۱۳۰۵ که کار ساخت و ساز «هنرستان فارس» آغاز شد، قسمت جنوبی آن مسطح شد و قبر رحیم خان زند (م ۱۱۹۱) فرزند کریمخان زند همراه با قبر یکی دیگر از فرزندان کریمخان که در سال ۱۱۸۵ فوت کرده بود، جزء یکی از اتاقهای این مدرسه در آمد و سمت شمالی آن نیز به باغ ملی تبدیل شد.در حیاط این امامزاده چند تن از پادشاهان آل بویه نیز دفن شده بودند که اکنون از قبر آنان اثری نیست. از میان آنها میتوان به عمادالدوله علی (م ۳۳۸ه..ق) رکن الدوله حسن (م۳۶۶ه..ق) اشاره نمود.حیاط این امامزاده هم اینک پوشیده از قبرهای جدید و قدیمی است که حوضی کوچک در میان آن قرار دارد و دیوارههای بیرونی، دارای تزیینات معقلی و معرق است و دیوارهای داخلی، طاقنماست.بقعه امامزاده علی بن حمزه(ع) در تاریخ ۲۰/۱/۱۳۴۵ با شماره ۵۳۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، آبان ماه ۱۳۶۲، ص ۴۵۵ / اقلیم پارس، سیدمحمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۵۷ / بزرگان شیراز، رحمتاللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص ۴۸۳ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۶۹ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۵۷ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص ۷۵۳ / تذکره هزار مزار، ترجمه شدالازار توسط عیسی بن جنید شیرازی، تصحیح نورانی وصال، انتشارات کتابخانه احمدی شیراز، ۱۳۶۴، ص ۳۹۳ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروههای آموزشی جغرافیای استانها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۵۷ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۲۷۳ / دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، مؤسسه دایرهالمعارف تشیع، با همکاری سازمان نشر یادآوران، تهران، ۱۳۶۹ـ۱۳۷۱، ج ۲، ص ۴۵۹، ج ۳، ص ۳۶۱ ـ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۴۵ / شیراز، شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۸۵ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ص ۱۱۸۹ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۳۳ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۷.
کوروش کمالی سروستانی
