آب انبار، حوض انبار یا برکه، نوعی مخزن آب سرپوشیده و آببندی شده و غالباً ساخته شده در پایینتر از سطح زمین است که به منظور ذخیره آب آشامیدنی برای ایام کمآبی یا پایداری در برابر دشمن در هنگام محاصره شدن و گاه استفاده از آب خنک، در شهرها، روستاها، دژها، مسیرهای کاروانرو در رباطها و کاروانسراها و در دل کوهها ساخته شده است.
«منابع اولیه اسلامی که به زبان عربی نوشته شدهاند، از کلمات استخر و برکه برای مخازن و منابع سرپوشیده استفاده کردهاند».
انبارهای ذخیره آب، در آغاز گودالهایی بودند که خود به خود از آب باران و سیلابها پر میشد و به تدریج انسان بنا بر نیازهای خود در صدد پر کردن گودالها از آب و سرانجام ساخت آب انبارها برآمد. در ابتدا آب را در آب انبارهای سرپوشیده غیرقابل نفوذی که از تبخیر شدن آن جلوگیری میکرد، ذخیره میکردند. به طور کلی نقشه، معماری و تزیینات آب انبارها با توجه به منطقه جغرافیایی، شیوه برداشت آب، ابعاد، وضعیت قرارگیری آن در بافت شهری و نیز نوع استفادهای که از آن میشده، متفاوت بوده است، اما گونه متداول آن عمدتاً مشتمل بر سر در ورودی، راه پله، پاشیر، مخزنی استوانهای شکل با بادگیر و پوشش گنبدی است. برخی از آنها نیز دارای مخازنی چهارگوش و ستوندار با پوشش طاق و گنبد، برخی دیگر دارای مخازن استوانهای و فاقد راه پله و پاشیر و برخی دیگر نیز دارای مخازن پلهای و فاقد راه پله و پاشیر هستند.
آب انبارها خود به گونههای مختلفی تقسیم میشوند، گونههایی هم چون آب انبارهای خصوصی که عمدتاً در زیر ساختمان یا در زیر سطح حیاط ساخته میشوند. آب انبارهای عمومی که عمدتاً بناهای بزرگی هستند که توسط حکام و والیان و خیّرین و برای استفاده عمومی در شهرها، روستاها، دژها، بیابانها و میان راهها ساخته شدهاند. آب انبارهای شهری که در مراکز محلههای شهر، در کنار اماکن مذهبی، آموزشی، رفاهی و تجاری ساخته شدهاند.آب انبارهای روستایی که عموماً در میدانهای مرکزی روستاها ساخته شدهاند و دارای معماری سادهای هستند. آب انبارهای قلعهای که بسیار ساده و اغلب به صورت حوضهای سرپوشیدهاند. آب انبارهای میان راهی که غالباً در مسیر جادههای کاروانرو در کنار کاروانسراها ساخته شدهاند و مخازنی استوانهای و پوششی گنبدی دارند. آب انبارهای بیابانی که عموماً در میان بیابانهای خشک به منظور سیراب کردن دامها ساخته شدهاند.
مصالح مورد استفاده در آب انبارها با توجه به رطوبت زیاد و فشاری که حجم زیاد آب به دیوارهها وارد میسازد، باید از انواع مرغوب و در برابر رطوبت مقاوم باشد. به همین منظور از آجرهایی معروف به «آجر آب انباری» استفاده میشود. برای چیدن آجرها و رو کار بنا از ملاطی با ترکیب خاکستر، ماسه، آهک و برای پوشش بنا ملاط قیرچارو متشکل از گچ، خاک رس و شکر سنگ و برای پشت دیوارهها و کف بنا از شفته آهکی استفاده میکنند. سطح داخلی مخزن تا محل آبگیر آن نیز با ساروج اندود و آببندی میشود. علاوه بر آجر از خشت نیز برای سطوح خارجی دیواره و از سنگهای حجاری شده برای ازاره سر در، پاشیر و پلهها استفاده میشود.
بخش اصلی آب انبارها، مخزن آنهاست که عمدتاً با طرح استوانهای و یا مخروط ناقص و در مواردی چهار ضلعی ساخته میشود. مخازن استوانهای که قطر آنها از ۵ متر تا ۱۶ متر متغیر است، با پوشش گنبدی مسقف میگردد و ارتفاع آن تقریباً مساوی قطر آنها میباشد. گنبدها به اشکال نیم کروی تا مخروطی و مخروط پلهای هستند. در تعدادی از آبانبارهای بزرگ نیز که امکان برپایی مخازن استوانهای و گنبدهای بسیار بزرگ وجود نداشته، از مخازن چهار ضلعی ستوندار با پوشش طاق و گنبد استفاده شده است.
برای خنک نگه داشتن و تهویه فضای مخزن، اغلب بادگیرها و هواکشهایی در پوشش آن تعبیه میکردهاند. این بادگیرها با توجه به اقلیم منطقه و جهت وزش باد، در یک جهت و یا در جهات مختلف دریچههایی داشته که باد مطبوع را به داخل مخزن کشیده و از جهت مخالف به بیرون میفرستاده، این جریان موجب خنکی آب و تهویه هوای داخل مخزن میشده. آبانبارهایی که فاقد بادگیر هستند، در رأس گنبد دارای هواکشهایی هستند و یا درگاههایی در اطراف آنها جهت تهویه فضای داخل مخزن وجود دارد.
آب انبارهای مربع یا مستطیل شکل اغلب در زیرزمین خانهها ساخته شدهاند و دارای سقف مسطح می باشند.آب انبارهای عمومی در شهرها یا در کنار مسیر کاروانها، اغلب گرد میباشند و دارای سقفهای مخروطی شکل هستند. گنجایش آب انبارهای سنتی مخروطی شکل اغلب بین ۳۰۰ تا ۳۰۰۰ متر مکعب متغیر میباشد.
منابع: دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، پژوهشگاه دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۹، ج ۱، ص ۳۰ / دایرهالمعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص۱۳ / دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، بنیاد اسلامی طاهر، تهران، ۱۳۶۶، ج ۱، ص ۴ / معماری ایران ـ (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ص ۱۵۴ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley.۱۹۸۵.Vol.۱.P.۳۹.
کوروش کمالی سروستانی
