کاروانسرای گمرک از کاروانسرایهای شیراز است که در محله درب شاهزاده و در نیمه شمالی شرق بازار وکیل قرار گرفته است. این کاروانسرا از بناهای کریمخان زند است.ورودی این کاروانسرا دارای یک کانه پوش است که مقرنسهای گچی دارد و دری قدیمی نیز دارد. راهرویی کوچک و یک جفت حجره موجود در آن، حیاط کاروانسرا را به در ورودی پیوند میدهد. سقف راهرو گنبدی با خیز کم است که به وسیله کاربندی (پا باریکها) به روی جرز قرار گرفته است.این کاروانسرا دارای دو طبقه میباشد و در هر طبقه حجرههایی وجود دارد که سطح آنها اندکی از سطح زمین بالاتر است. این حجرهها در چهار ضلع کاروانسرا قرار گرفتهاند. حجرههای طبقه اول دارای درهای بزرگی است. درِ یکی از حجرهها از درهای قدیمی است که به صورت مشبک چوبی (قابهای کام و زبانه) ساخته شده و دارای سه درک (لنگه) ارسی است. سایه بانهای جلوی حجرهها از جنس ایرانیت میباشد.در این کاروانسرا چهار راه ارتباطی در چهار گوشه بنا به طبقه دوم دیده میشود که در هر یک دو رشته پلکان وجود دارد. حجرههای طبقه دوم در هر ضلع به وسیله یک در چوبی کوچک به دو قسمت تقسیم شدهاند. در جلو حجرههای این طبقه، ایوانهای کوچکی بنا شده است. در بالای در این حجرهها روزنههای مشبکی برای سهولت نورگیری به کار رفته است.این کاروانسرا دارای ازاره سنگی تراشیده شده است. حوض سرخ رنگی نیز در وسط حیاط وجود دارد که لبه و پاشویه آن از سنگهای حجاری است. سمت چپ ورودی این کاروانسرا به کال انبار گشوده میشود.در داخل صحن کاروانسرا و نزدیک به ضلع غربی، مسجدی احداث شده که تاریخ ساخت آن مربوط به سال ۱۳۱۹ه..ق است. این مسجد «حسین بن علی» نام دارد. این کاروانسرا هم اینک مرکز عمده فروشی محصولات نساجی است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۰۱ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۲۵۲ / چهار بازار قدیمی در فارس، اللّهقلی اسلامی، چاپ کورش، شیراز، بی تا، ص ۲۶ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۹۷ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۲۶.
کوروش کمالی سروستانی
