از آثار دوره ساسانی در فیروزآباد است. این قلعه که در ۶ کیلومتری فیروزآباد، در نزدیکی نقش برجسته تنگاب و بر فراز کوه شمالی قرار گرفته است، توسط اردشیر بابکان (۲۲۴ ـ ۲۴۱م) برای حفاظت از شهر و دفاع در برابر حمله اردوان پنجم، آخرین پادشاه اشکانی، ساخته شده است. این دژ یک فلات کوهستانی را اشغال کرده که از سه طرف به وسیله تنگ احاطه شده است.این بنا که به عنوان کاخ و قلعه نظامی مورد استفاده قرار میگرفته، به جهت تسخیرناپذیری دژ، قلعه دختر خوانده شده است.
قلعه دختر که از لاشه سنگ و گچ دست کوب و ملاط ساروج ساخته شده، دارای ۲۳۰۰ مترمربع زیر بناست و در آن تالاری با چهارده متر مربع مساحت و هجده متر ارتفاع قرار گرفته است. تالار مرکزی این اثر به وسیله فیلپوشهایی به طرحی دایرهای تبدیل شده و دارای گنبدی است که بر روی نقشهای چهارگوش قرار گرفته است. همچنین دارای گچبریهایی به سبک هنر هخامنشیان در تخت جمشید است.در این بنا پلکانی مارپیچی وجود دارد که در سه تراز متفاوت بر روی نقشهای مربع شکل قرار گرفته است. حیاط مرکزی و راه پله تالار از سنگ لاشه و ملاط گچ ساخته شده است. در اطراف حیاط اتاقهایی نیز وجود دارد.در این قلعه آثار اتاقهایی تو در تو، اتاقکهای نگهبانی، راهرو و مخزن آبی که در کوه حفاری شده است، وجود دارد. همچنین آثار راههای خروجی مخفی نیز در این قلعه دیده میشود. این قلعه دارای یک حصار دفاعی مستحکم است که به طور منظم در برخی قسمتها جلوتر و در بخشهایی عقبتر بنا شده است.
قلعه دختر در ابتدا، در زیر نظر سازمان یونسکو و توسط سویسیها مورد تحقیق و بررسی قرار گرفت.پس از انقلاب این بنا به علت ویرانی بر اثر زلزلههای مکرر و گذر زمان، توسط میراث فرهنگی مورد مرمت قرار گرفته است.این قلعه در تاریخ ۱۲/۱۲/۱۳۱۵ با شماره ۲۶۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۱۲۳ / استحکامات دفاعی در ایران دوره اسلامی، ناصر پازوکی طرودی، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶، ص ۸۸ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۱۰۰ / تمدن ساسانی، علی سامی، دانشکده ادبیات دانشگاه پهلوی، شیراز، ۱۳۴۲، ص ۲۲۸ / سفرنامه ابن حوقل، ابن حوقل، جعفر شعار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۶، ص ۷ ،۴۱ / سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فرهوشی، کتابفروشی خیام، تهران، ۱۳۶۱، ص ۴۵۲ / فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۲، ص ۴۶ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۶۲۶ / فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، نصرتاللّه مشکوتی، سازمان ملی حفاظت و آثار باستانی، تهران، ۱۳۴۹، ص ۱۳۹ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۱۱، ص ۱۵۶۰۵ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۷۷ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲ ص ۱۴۸.
کوروش کمالی سروستانی