از آثار تاریخی دوران قاجاریه است که در میان بافت قدیم شیراز، فلکه آستانه، جنب امامزاده سیدعلاءالدین حسین واقع شده است. وجه تسمیه نام این حمام به جهت قرار گرفتن آن در سطحی پایینتر از کف زمین میباشد. در حال حاضر با توجه به تعمیراتی که در این حمام صورت گرفته، سطح حمام را با مصالح ساختمانی کمی بالاتر آوردهاند.مصالح اصلی به کار رفته در ساخت این بنا آجر و سنگ میباشد. این بنا دارای دو در ورودی است که در ضلع جنوبی و شرقی قرار گرفتهاند.در حال حاضر ارتفاع حمام از سطح کوچه ۱۴۰ سانتیمتر پایینتر میباشد و دهانه ورودی نیز ۱۰۰ سانتیمتر است. پس از ورودی دالانی قرار گرفته که دارای ابعادی به طول ۳/۳۰ متر و عرض ۲ متر میباشد و به وسیله یک طاق کلیکی مسقف شده است.هشتی حمام، ۷۵ سانتیمتر از سطح دالان پایینتر واقع شده که ورودی آن دارای دهانهای به عرض ۸۰ سانتیمتر است. ارتفاع این ورودی ۲ متر میباشد. وسط هشتی دارای ابعادی هشت ضلعی به اندازه ۵۰/۴×۴/۵۰ متر است.در اطراف هشتی چهار بینه تعبیه شده که از یکی از آنها در حال حاضر به عنوان آبدارخانه استفاده میشود. دهانه سربینه دارای ۲/۳۰ متر طول است. دو عدد از بینهها دارای عمق ۳ متری و دو عدد دیگر دارای عمق ۲ متری هستند.
ارتفاع هشتی از سقف تا کف حمام ۴/۸۰ متر است که به وسیله یک گنبد کوتاه مسقف گردیده و وسط گنبد یک نورگیر هشت ضلعی تعبیه شده و حوضچه قدیمی حمام نیز به موازات نورگیر در وسط هشتی واقع شده که در حال حاضر روی آن را پوشاندهاند. حوضچهای در جلو ورودی دالانی که هشتی را به گرمخانه متصل میکند، ساختهاند که دارای ابعادی برابر با ۵/۱×۵/۱ متر و عمق ۲۰ سانتیمتر است.ارتفاع سربینه ۱۵ سانتیمتر بالاتر از کف حمام است و هر دو طرف سربینه دو سکو تعبیه شده است که دارای ارتفاع و عمق ۵۰ سانتیمتری است. ارتفاع سربینهها از سقف تا کف ۱/۷۰ متر میباشد. در حال حاضر بدنه هشتی با تگری سفید و ازارهها سنگی (تا ارتفاع ۱/۵۰ متر) پوشیده شده است.در گرمخانه چهار نورگیر به کار رفته که دارای ابعاد مختلفی هستند. اتاق نظافت در سمت چپ گرمخانه در کنار خزینه واقع شده که در حال حاضر مسدود است. چهار نمره خصوصی در گرمخانه به وسیله دیوارهای الحاقی تعبیه شده است.در ضلع جنوبی گرمخانه یک حوضچه در بدنه دیوار تعبیه شده که به صورت طاقنما مسقف گردیده و دارای ابعادی برابر با ۷۵ سانتیمتر عمق، ۱/۱۰ متر دهانه، و ۱/۵۰ متر ارتفاع است.ابعاد گرمخانه ۶۰/۵×۸/۸۰ متر بوده، قوسها و طاقهای گرمخانه دو به دو با هم قرینه میباشند. ارتفاع گرمخانه نیز ۴/۲۰ متر از سقف تا کف حمام میباشد که به وسیله گنبد کوتاهی مسقف گردیده است. در حال حاضر از این بنا به عنوان حمام عمومی استفاده میشود.این بنا هماینک هیچگونه تزیینی ندارد و در آن تعمیرات جزیی انجام شده که فرم اصلی و معماری تاریخی آن را حفظ نموده. همچنین این بنا دارای تأسیسات آب، برق و گاز میباشد.
منابع: اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس / تحقیقات میدانی.
کوروش کمالی سروستانی
