حمامها جایگاه بهداشت و پاکیزگی هستند که طرح فضاها و معماری بنای آنها به گونهای استوار شده که در آن مسایلی از قبیل تنظیم دما و رطوبت و نیز میزان بزرگی و کوچکی فضاهای گوناگون رعایت گردیده است.بنای حمامهای قدیمی به جهت سهولت دسترسی به سیستم آبرسانی، گرم شدن فضای داخلی در زمستان و استحکام بنا، پایینتر از سطح معابر اطراف ساخته میشدند. این حمامها دارای سه بخش مجزای ورودی و بخشهای مرتبط با آن، بینه و فضاهای مرتبط با آن و گرمخانه با فضاهای جانبی مرتبط با آن هستند. طراحی حمامهای قدیمی به گونهای است که هر فضا به وسیله راهرو هشتی مانندی از فضای دیگر جدا میشود تا دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضای مجاور تنظیم گردد.حمامها عموماً دارای سردر ورودی هستند که برخی کاملا ساده بوده و برخی نیز با آجر و سنگ مقرنسکاری شدهاند. بعضی نیز دارای اندودی از گچ میباشند که توسط چند پله به یک هشتی گنبددار متصل شده و از طریق پلهها و راهروهای انحنادار به فضای اصلی رختکن راه مییابند. رختکن یا سر بینه نیز از طریق راهرویی به گرمخانه راه مییابد. همچنین حمامهای قدیمی دارای سیستم گرمایش مشتمل بر تون یا آتشدان، انبار سوخت، تیان، گودالهای جمعآوری خاکستر، دودکشها و کانالهای انتقال گرما به زیر گرمخانه هستند.عموماً کف حمامها پوشیده از سنگهای مرمر بوده و جاکفشیها در اغلب حمامها از سنگ یا آجر میباشد. ازاره حمامها نیز سنگ یا کاشی است و برخی از ازارهها نیز با کاشی معرق و هفترنگ تزیین شدهاند. برخی از حمامهای مشهور در ایران عبارتنداز: حمام گنجعلی خان و ابراهیم خان کرمان، حمام پهنه سمنان، حمام خسروآقا اصفهان، حمام خان و فین کاشان و حمام وکیل شیراز.
منابع: آشنایی با معماری اسلامی ایران، ساختمانهای شهری و برون شهری، محمدکریم پیرنیا، دانشگاه و علم و صنعت، تهران، ۱۳۷۴، ص ۱۹۷ / دایره المعارف تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۲۴ / دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، نشر شهید سعید محبی، تهران، ۱۳۷۶، ج ۶، ص ۵۱۴ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ص ۱۶۶.
کوروش کمالی سروستانی
