سدی است که در ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی جلگه مرودشت و در فاصله ۳۵ کیلومتری شمال شیراز بر روی رودخانه کر و در کنار قریه بندامیر و به دستور امیر عضدالدوله در سال ۳۶۵ه..ق ساخته شده است. بنای سد از سنگ و ساروج ساخته شده است و از دو بخش بند و پل تشکیل شده که این بند با ۲۰ متر پهنا، ۹ متر ارتفاع و حدود ۱۰۳ متر درازا، از قطعات سنگهای تراشیده تشکیل شده است. ۵/۱۲ متر از تاج بند در جانب پایاب با شیب ۴۵ درجه ساخته شده است. تاجبند دارای ۵/۷ متر پهنا میباشد و بر روی آن، پایههای پلی با ۱۳ دهانه به طول ۱۲۰ متر واقع شده است. این پایهها که در جهت مخالف جریان آب و برای شکستن فشار آب به صورت مثلثی و با ۶ متر ارتفاع ساخته شدهاند، از ضخامت متفاوتی برخوردار هستند. مصالح به کار رفته در ساخت پایهها، قطعات سنگهای تراشیده و سنگ لاشه میباشد. بر روی این پایهها، طاقهایی با قوس جناغی زده شده و پس از آن سطح پل بر پا شده است.
ارتفاع سطح پل از تاج پل در حدود ۵ متر میباشد. ارتفاع دهانههای پل نیز متفاوت میباشد. این تفاوت موجب شده است تا سطح پل از وسط به سمت دو طرف دارای شیب ملایمی باشد و همین امر خود موجب شده تا برای ثابت نگهداشتن رأس طاقها، با ضخامتهای متغیر ۳۵ تا ۸۸ سانتیمتر ساخته شوند. در دو سوی پل نیز جایگاهی از سنگ و گچ جهت حفاظت عابران ساخته شده است.
این سد دارای کانالی انحرافی جهت تنظیم سطح آب دریاچه میباشد. این کانال انحرافی که به گاوشیر معروف است، در ضلع غربی بندامیر با مقطع مستطیل شکل، به عرض ۱۰ متر و عمق تقریبی ۷ متر قرار دارد. به هنگام باز بودن این کانال، تمامی آب رودخانه کر میتواند در آن جریان یابد. مسیر این کانال، عمود بر رودخانه در حدود ۴۰ متر امتداد یافته و با چرخش ۹۰ درجه به سمت چپ ۸۰۰ متر امتداد مییابد و با گذشتن از زیر پل گاوشیر که تقریباً در امتداد پل بندامیر و هم طراز با آن است، در پایین دست بند به رودخانه میپیوندد.پل این کانال یک دهانه به عرض ۷ متر و قوس جناغی شکل میباشد. اخیراً دو دریچه به ابعاد ۳×۱/۶۰ متر جهت تنظیم عبور آب در کانال گاو شیر تعبیه شده است. هم چنین در سال ۱۳۱۷ بر روی این کانال و در امتداد بند امیر پلی دو دهانه جهت عبور سیلاب به هنگام طغیان آب احداث شده است. معماری این بند همانند معماری دوره ساسانی است. این سد و پل جهت کنترل جریان تند آب رودخانه کر و نیز بالا آوردن سطح آب جهت استفاده روستاهایی است که در مسیر رودخانه قرار گرفتهاند. همچنین این بند جهت آب پخشان نیز مورد استفاده قرار میگیرد. این بنا در سال ۱۳۶۸ توسط سازمان میراث فرهنگی مورد مرمت قرار گرفته و با شماره ۹۰۲ در تاریخ ۹/۹/۱۳۴۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۲۵۳ / آثار تاریخی جلگه مرودشت از پیش از تاریخ تا ادوار اسلامی، علی سامی، بنگاه علمی تخت جمشید، ۱۳۳۱، ص ۱۹۰ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۴۸ / پلهای قدیمی ایران، محمدعلی مخلصی، سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۷۹، ص ۳۱۲ / جغرافیای تاریخی فارس، پاول شواتس، ترجمه کیکاوس جهانداری، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران، ۱۳۷۲، ص ۳۴ / دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، پژوهشگاه دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۸۳، ج ۱۲، ص ۵۸۱ / دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، مؤسسه دایرهالمعارف تشیع با همکاری سازمان نشر یادآوران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۳، ص ۴۲۷ / دایره المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۱، ص ۴۵۰ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۲۷ / شیراز نامه، زرکوب شیرازی، بهمن کریمی، تهران، ۱۳۱۰، مطبعه روشنایی، ص ۳۲ / فارسنامه ابن بلخی، ابن بلخی، توضیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۴، ص ۳۰۵، ۴۳۷ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۴۵۳ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۶، ج ۵، ص ۲۸۲ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۳، ص ۴۳۵۵ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۲۱۹ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ص ۱۷۳ /Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol. ۳. P. ۶۸۰
کوروش کمالی سروستانی