در ضلع غربی بلوار بوستان و در نزدیکی آرامگاه سعدی واقع شده است. قدمت این باغ را به دوره ساسانی نسبت دادهاند. یکی از دلایل آن را قرار گرفتن این باغ در نزدیکی مظهر قنات کهن و در حریم قلعه بسیار قدیمی مشهور به کهندژ یا فهندژ میدانند که برخی از بقایای آثار آن از جمله چاه قلعه بندر و چاه دختر هنوز برفراز کوه مقابل باغ وجود دارد. باغ دلگشا در دشت زیر پای این قلعه و در نزدیکی مظهر قنات سعدی که آب گازران هم نامیده میشود و از حوض ماهی میگذرد، واقع است. آب قنات سعدی از روزگار گذشته تاکنون، باغ دلگشا و چند باغ دیگر و کشتزارهای اطراف را آبیاری میکرده است. در دوره حکومت تیمور گورکانی بر فارس نیز این باغ آباد بوده و تیمور پس از دیدن این باغ، دستور ساخت باغی بزرگ به همین شیوه و همین نام را در سمرقند داده است. باغ دلگشا با ۳۰۰ متر طول و ۲۵۰ متر عرض و مساحتی در حدود ۵/۷ هکتار و زیربنایی در حدود ۱۲۵۱ متر مربع در دوره صفویه و افشاریه نیز از باغهای آباد شیراز بوده و در دوره افشاریه مدتی در تملک میرزا محمد کلانتر فارس بوده، ولی پس از حمله نادر به شیراز و محاصره این شهر، باغ صدمات زیادی دید. در دوره کریمخان زند که بسیاری از باغهای شیراز آباد شدند، این باغ نیز احیا و مرمت شد. باغ دلگشا به جهت فراوانی درختان نارنجش شهرت دارد.
پس از کریمخان زند، به دلیل درگیریهایی که بین جانشینان او بر سر سلطنت روی داد، صدمات زیادی به باغهای اطراف شیراز، از جمله دلگشا وارد شد تا این که در دوره قاجاریه و در سال ۱۲۰۵ه..ق حاج ابراهیم خان معتمدالدوله آن را مرمت نمود. در سال ۱۲۳۶ه..ق شاهزاده رضاقلی میرزا نایبالایاله آن را خریداری و مرمت نمود و ایوان دو ستونی جلو ایوان را به آن اضافه نمود و عمارت کلاه فرنگی را در آن احداث کرد. در سال ۱۲۶۰ه..ق میرزا علیاکبر خان قوام الملک آن را خریداری کرده و عمارت فوق را تعمیر نمود و حصاری در اطراف باغ کشید و تزییناتی نیز بر آن افزود. سقف ایوان از چوب بوده و بر روی آن با رنگ و روغن نقاشی شده است. ترنجهای زیبایی متن نقاشیهای سقف را تشکیل میدهد. حاشیه دور سقف نسبتاً سالمتر است و مناظری از طبیعت را بر روی چوب نقاشی نمودهاند. ایوان دارای ازاره سنگی از سنگهای مرمر لیمویی رنگ است و در مدخل آن دو ستون سنگی یکپارچه نصب شده است. حجاری ستونها ساده است، فقط سر ستون آن دارای مقرنسهای زیبایی است. لبه ایوان نیز دارای ازاره سنگی از سنگهای سرخفام کریمخانی است و کف ایوان در تعمیرات گذشته با موزاییک فرش شده است. در گرداگرد سقف ایوان کتیبهای با خط نستعلیق وجود دارد که نویسنده آن خود را علی نقی معرفی نموده است. این خطوط که بر روی گچ نوشته شده، شامل شانزده مصرع است که چهار مصرع آن در سمت مشرق، چهار مصرع در سمت مغرب و هشت مصرع در نمای شمالی ایوان نصب شده است. اشعار کتیبهها از فصیحالملک و رضوانی است که با خط نستعلیق بر روی گچ نوشته شده است. نوشتهها به خط نستعلیق سیاهرنگ میباشد و زمینه آنها زرد رنگ است و داخل آنها با گل و بوته نقاشی شده است. پنج در، در ایوان نصب شده که در دو گوشوارههای اطراف ایوان بر بالای پنج در، عکس اجداد خاندان قوام نصب شده بوده است. درِ ورودی این باغ از سمت جنوب باز میشود. در راستای در ورودی باغ، یک آبنمای طویل و کشیده وجود دارد که از جلوی عمارت که آن هم در راستای در ورودی قرار دارد، شروع میشود و تا ورودی باغ امتداد مییابد و به یک حوض هشت ضلعی در جلوی در ورودی میریزد. خیابان اصلی از مدخل ورودی تا حوضی که در جلو عمارت کلاه فرنگی قرار دارد، امتداد مییابد. در دو طرف خیابان نیز انواع درختان میوه مخصوصاً نارنج دیده میشود. در شرق و غرب عمارت نیز دو خیابان وجود دارد که در دو سوی آن درختان کاج کاشتهاند. خیابانی هم در سمت شمال ساختمان با جهت شمالی ـ جنوبی وجود دارد.
عمارت کلاه فرنگی در وسط باغ ساخته شده و چهار سوی آن را چهار خیابان احاطه کرده است. ساختمان دارای سه طبقه است که شامل یک تالار بزرگ و چهار شاه نشین و چهار گوشواره است. در وسط شاهنشین، حوض هشت ضلعی بزرگی دیده میشود که با کاشیهای آبی ساخته شده و لبههای آن با سنگهای سرخ رنگ حجاری شده است. در طبقه دوم نیز تالاری با سقف آیینه کاری وجود دارد. در قسمتهایی از سقف نیز نقاشیهایی از رنگ و روغن ترسیم شده است. درهای ساختمان همگی از چوب ساج است و بر روی آنها منبتکاریهایی بسیار ظریف ایجاد شده است. سقف بنا گنبدی شکل است و هواکشی در وسط آن ساخته شده است. عمارت فوق کرسیدار است و در جلو آن یعنی در سمت جنوب، ایوانی با دو ستون سنگی وجود دارد.قسمت شمالی ساختمان از دو ایوان کوچک ساخته شده و جلوی هر یک از این ایوانها دو ستون قرار گرفته. در قسمت بالای ایوان یک شاهنشین و تالار ساخته شده، سقف شاهنشین به صورت شیروانی است. این ایوان سی سال بعد از ساخته شدن بنای اصلی، به قسمت جنوبی اضافه شده است. ازاره این ایوان، با سنگهای مرمر لیمویی رنگ و لبه ایوان با سنگهای سرخ رنگ مزیّن شده است. در سه سمت ایوان ۱۶ کتیبهها به خط نستعلیق دیده میشود که بر روی آنها اشعاری از شوریده شیرازی در توصیف باغ به خط میرزا علینقی شریف شیرازی نوشته شده است. بعدها این باغ به فتحعلیخان صاحبدیوان تعلق گرفت و او نیز تزییناتی بر آن افزود.آخرین مالک این باغ خورشید کلاه لقاءالدوله دختر قوامالملک بود که با خانواده خود در آن زندگی میکرد. در سال ۱۳۴۸ این باغ توسط شهرداری شیراز خریداری شد و از سال ۱۳۵۶ تعمیرات ساختمان مرکزی آن آغاز شد. در همین دوران دیوار آجری جدید در چهار طرف و درگاه ورودی باغ ساخته شد. محوطهسازی باغ توسط شهرداری شیراز انجام شده و اینک در اختیار شهرداری شیراز است.این باغ در تاریخ ۲۵/۲/۱۳۵۱ با شماره ۹۱۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۱۷ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۵ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۳۴ / پژوهشی در شناخت باغهای ایران و باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵، ص ۲۳۹ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص ۷۵۳، ۲۳۱ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروههای آموزشی جغرافیای استانها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۵۵ / دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۵۹۳ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۰۵ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۳۲ / لغتنامه دهخدا، علیاکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۴، ص ۵۷۷۹ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۳۸ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۳۹.
کوروش کمالی سروستانی
