باغ سازی پدیده هنری است که از زمانهای گذشته همواره جز فرهنگ انسانها به شمار میرفته است. علاقه ایرانیان را به احداث باغهای بزرگ در داخل و یا خارج از شهرها و نیز احداث باغچه در خانهها، پیش از هر چیز باید معلول محیط گرم و خشک بخش عمدهای از سرزمین ایران دانست. در کشاورزی ایران باغ به معنای خاص آن، به محوطهای محصور دارای انواع درختان و درخچهها اطلاق میشود و از زمینهای زیرکشت متمایز است. باغ سازی ایرانی بر اصل شبکهبندی منظم و تقسیم فضا به بخشهایی با شکل هندسی به کمک خیابانها و جویها صورت گرفته است. باغها به طور کلی در برگیرنده سه گونه عمده باغهای میوه، باغهای سبزیکاری و باغهای تزیینی میباشند. باغهای تزیینی ایران عمدتاً دارای سردر ورودی مجلل یا ساده، خیابانبندی، شبکه جداول، پهنههای کوچک و بزرگ آب، باغچههای درخت گل و بناهای مختلف هستند. در این باغها در دوسوی شبکههای خیابانبندی، باغچههای پردرخت و درختهای بلند ایجاد شده است. باغهای زیستگاههای کهن یکجانشین در فلات ایران معروفترین شکل باغها هستند. باغها را جهت آبیاری در فواصل کوتاه معمولاً در کنار هم و در نزدیکی سرآسیاب شبکه آبیاری در اطراف روستا یا پایین آن احداث میکردهاند. باغهای کوچک و بزرگ را معمولاً با دیوارهای گلی بلند محصور میکنند که ارتفاع این دیوارها با توجه به عواملی چون شرایط اقلیمی و جنبههای ایمنی در هر محل بین ۲ تا ۳ متر متفاوت میباشد. طرح و نقشه باغهای ایرانی عمدتاً در برگیرنده سه طرح باغهای مسطح و کمشیب، باغهای شیبدار و صفهبندی شده و سکودار و باغهای احداثی در زمینهای عارضهدار طبیعی با دریاچهها هستند. شکل هندسی باغهای زینتی عموماً مستطیل است. دیوارهای باغها معمولاً از بیرون با کتیبه و گاه با طاقنما مزیّن شدهاند. از درون نیز با داربست مو و گیاهان رونده و گلدار و گاه طاقنماهای تزیینی پوشانیده شدهاند. ورودی باغها با توجه به نوع استفاده از آن متفاوت بوده، به طور عمده ورودی باغهای بزرگ بیشتر بر روی محور مرکزی و در جهت طولی آن قرار دارد. از دیگر ویژگیهای باغهای ایرانی استفاده از صفه و سکو، آبنما، استخر، حوضچه، فواره و آبشارهایی در باغ میباشد. گیاهان باغ نیز در برگیرنده درختان بیبر، درختان بیبر تزیینی، درختان میوه، گلها و چمن میباشند. شهر شیراز نیز از دیرباز دارای باغها و بوستانهای بسیاری بوده که هر یک بیانگر شیوه معماری و باغ سازی دوران خود بودهاند. شیراز دارای بیش از دو هزار باغ قدیمی بوده که هم اینک تنها برخی از آنان پای بر جا میباشند. برخی از باغهای معروف دوران مختلف در شهر شیراز عبارتنداز:
باغ عضدالدوله که مربوط به دوران دیالمه بوده است. باغ اتابک که در محله سرباغ واقع بوده، باغ صبوح آباد شمالی که در حوالی باغ تخت قراچه در شمال شیراز قرار داشته، باغ صبوح آباد شرقی که در جنوب شرقی شیراز بیرون از دروازه قصابخانه قرار داشته و باغ مجد رومی که در نزدیکی چشمه برمدلک در مشرق قصر ابونصر قرار داشته و مربوط به دوران اتابکان فارس بودهاند.
باغ سنقری که در مغرب شیراز در خیابان پوزه سنقری با مساحتی برابر با ۵/۶ هکتار قرار داشته و مربوط به دوران اتابک سنقری بوده است.
باغ قتلغ که در محله بالاکفت که از آن پس به محله قتلغ معروف گردیده، قرار داشته، باغ اقبالآباد که در بیرون از دروازه شیراز و بر سر راه کرمان قرار داشته، باغ طغی که در بیرون از دروازه بیضا (چهارراه مشیر) با مساحتی برابر ۲۳۴۲ متر مربع قرار داشته، باغ جهاننما —> باغ جهاننما، باغ دلگشا —> باغ دلگشا و باغ ارم —> باغ ارم که مربوط به دوران آل اینجو و آل مظفر بودهاند.
باغ تخت —> باغ تخت مربوط به دوران گورکانیان بوده است.
باغ پادشاه کچل که در دامنه کوه باباکوهی و در میان باغتخت و باغ نو قرار داشته، باغشاه که در مغرب شیراز واقع بوده، باغ فردوس که در شمال غربی شیراز قرار داشته، باغوحش پیربناب که در جنوب شیراز در نزدیکی بقعه پیربناب قرار داشته، باغ نو که در ضلع شرقی خیابان قاآنی قرار داشته، باغ گلشن —> باغ عفیفآباد و باغ خلدبرین که در مغرب و شمال غربی شیراز قرار داشته، مربوط به دوران صفویه بودهاند.
باغ ابوالفتح خانی —> باغ ابوالفتح خانی، باغ تکیه هفتتنان که در بن کوه چهل مقام و در زیر بنای تخت ضرابی قرار داشته، باغ نظر —> باغ نظر در خیابان کریمخان زند و باغ گلخانه که در محله قصردشت در نزدیکی باغ نوابی قرار داشته، مربوط به دوران زندیه بودهاند.
باغ بالیوز که در نزدیکی باغ رحمتآباد و باغ خلیلی در خیابان رحمتآباد قرار داشته، باغ بهجتآباد که در میانه دروازه کازرون و دروازه باغشاه قرار داشته، باغ پودنک که در مشرق شیراز در محله پودنک قرار داشته، باغ حبیبآباد که در سمت شمال غربی شیراز قرار داشته و یک ضلع آن به طرف باغ ارم و باغ ابوالفتح خانی و یک ضلع آن به طرف بلوار آسیاب سهتایی و ضلع دیگر آن به طرف خیابان ساحلی مشرف بوده، باغ خندق که در محله سنگ سیاه و در ضلع شرقی خیابان قاآنی قرار داشته، باغ رشک بهشت که در شمال غربی شیراز در پشت باغ میرزا آقاخان و در نزدیکی باغ ابوالفتح خانی قرار داشته و ضلع جنوبی آن مجاور خیابان ساحلی بوده، باغ زعفرانی که در نزدیکی باغ شیخ و باغ صمدآقا در خیابان زند قرار داشته، باغ زکیخان که در محله موردستان در پشت ارگ کریمخانی، حدفاصل خیابان ناصرخسرو و خیابان فردوسی قرار داشته، باغ قلعه شاهزاده بیگم که در جنوب شرقی شیراز و در قلعه شاهزاده بیگم قرار داشته، باغ کشمیری که در ضلع جنوبی خیابان لطفعلی خان زند و پایینتر از چهارراه خیرات قرار داشته، باغ کلانتری که در جنوب شیراز در مغرب باغ سالاری در محله زیر درخت افرا قرار داشته، باغ کیفی که در مغرب شهر شیراز و در مشرق باغ خلیلی قرار داشته، باغ میرزا محمدرضا که در ضلع غربی خیابان باغ تخت حد فاصل بیمارستان ارتش و پل رودخانه خشک قرار داشته، باغ مینوی سالار که در محله مسجد بردی بالاتر از باغ نوابی قرار داشته، باغ نشاط که در محله موردستان در پشت ارگ کریمخانی قرار داشته، باغ نومشیری که در مشرق خیابان قاآنی قرار داشته، باغ آقا باباخانی که در جنوب شیراز و در سمت شمالی جاده کمربندی قرار داشته، باغ درکی که در تقاطع جاده عادل آباد و جاده کمربندی قرار داشته، باغ رحمتآباد که در خیابان قصردشت در نزدیکی باغ خلیلی قرار داشته، باغ سالاری که در جنوب شرقی شیراز و در ضلع شمالی بلوار سیبویه قرار داشته، این باغ در تاریخ ۲۵/۱۲/۱۳۷۹ با شماره ۳۳۹۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. باغ شیخ که در مغرب شیراز و در ضلع غربی باغ صاحباختیار در خیابان زند قرار داشته، باغ صاحب اختیار که در سمت شمالی خیابان زند و روبهروی خیابان خیام واقع شده، باغ صفا که در نزدیکی پل رودخانه خشک خُرّمدرّه، پل باغ صفای کنونی قرار داشته، باغ صمدآقا که در ضلع شمالی خیابان زند قرار داشته، باغ عطاءالدوله که در شمال غربی شیراز در مشرق باغ صفا قرار داشته، باغ فتحآباد که در محله موردستان در پشت ارگ کریمخان قرار داشته، باغ نصریه که ضلع غربی این باغ در خیابان فاطمی و ضلع شمالی آن تا خیابان زند امتداد داشته، باغ ایلخانی —> باغ ایلخانی، باغ جنت که در جنوب غربی شیراز در شهرک کشن در کنار بلوار امیرکبیر قرار داشته، باغ سلطانآباد که در جنوب شرقی شیراز در جنوب فرودگاه جدید و در منطقه سلطان آباد قرار داشته، باغ قوام نارنجستان قوام، باغ منشی باشی که در ضلع جنوبی خیابان فردوسی و در ضلع شمالی باغ صمدآقا قرار داشته، باغ ناری که در دامنه کوههای شمال غربی شیراز و در خیابان باغناری، با مساحتی برابر با ۸ هکتار قرار دارد و باغ نوابی در شمال غربی شیراز در خیابان قصردشت با مساحتی برابر با ۵ هکتار قرار داشته، مربوط به دوران قاجاریه میباشند.
باغ کفشگر که در مغرب شهر شیراز در کنار رودخانه خشک قرار داشته، باغ خلیلی که در مغرب شیراز در ضلع شمالی خیابان خلیلی منشعب شده از خیابان قصردشت قرار داشته، باغ ملی —> باغ ملی و باغ مینو که در ضلع غربی خیابان خیام و در نزدیکی باغ نصریه قرار داشته، مربوط به دوران پهلوی میباشند.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۲۲ـ ۵۰۷ / اقلیم پارس، سیدمحمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۷۶ / باغهای تاریخی شیراز، علیرضا آریانپور، فرهنگسرا، تهران، ۱۳۶۵ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۲۶۵، ۲۶۷ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۷۰، ۸۰، ۸۵، ۸۹، ۹۲، ۱۰۸، ۱۲۲، ۱۶۱، ۱۷۴، ۱۷۶، ۲۰۷، ۲۲۶، ۲۵۰، ۲۷۹، ۲۸۵ / دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر سید مصطفی میرسلیم، بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، تهران، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۵۷۰ / دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، پژوهشگاه دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۹، ج ۱۱، ص ۲۰۶ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۹۸، ۹۹، ۱۰۲، ۱۰۳، ۱۰۶، ۱۰۸، ۳۹۰ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۶۰۰ / شیراز نامه، زرکوب شیرازی، بهمن کریمی، تهران، ۱۳۱۰، مطبعه روشنایی، ص ۹۳ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۱، ۱۰۴، ۲۸۹، ۳۸۴، ج ۲، ص ۹۲۳، ۱۲۲۷، ۱۲۳۱ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol. ۳. P. ۳۹۲.
کوروش کمالی سروستانی