بازار که محل داد و ستد و اجتماع است، به مجموعههای مختلفی اطلاق میشود که علیرغم دارا بودن ویژگیهای زمانی، مکانی و ساختاری متفاوت، در همگی آنها داد و ستد جریان دارد و به سبب مرکزیت اقتصادی و مالی نقش ویژهای در جامعه دارد. بازار سابقه چند هزار ساله در تمدن ایران و جهان دارد. از همان هنگام که انسان موفق به تولید محصول بیشتر از نیاز خود گردید و به فکر مبادله آن با دیگر محصولات و تولیدات مورد نیاز خود افتاد، مراحل شکلگیری بازار آغاز شد. برای این منظور ابتدا فضاهای بازی در مجاورت روستاهای بزرگ به این کار اختصاص دادند که در فصولی از سال و به تدریج در روزهایی از هفته، محل اجتماع، داد و ستد و مبادله منطقه میشد. سپس با گسترش جوامع و مبادلات، زمان، مکان، شکل و ساختار آن نیز دچار تغییرات و تحولات تکاملی گردید و به تدریج از حالت موقت به دایمی و از وضعیت فاقد سرپناه و معماری به ساختارهای معماری متشکل و دایمی تبدیل گردید. «در برپایی بازارها، سنت برآمده از تاریخ در بهرهگیری از فضا و هم چنین میراث مبتنی بر ساختارهای شهری کهن نقشی مهم بر عهده داشته است». مجموعه بازار در شهرهای قدیمی ایران علاوه بر کارکردهای اقتصادی و تجاری، در زمینههای مختلف اجتماعی، مذهبی و سیاسی نیز نقش داشتهاند. بازارها در شهرهای قدیم معمولاً در ارتباط با راههای ارتباطی و دروازه اصلی شهر، مسجد جامع و میدان اصلی شهر شکل گرفته و به تدریج گسترش مییافت. وضعیت، وسعت و رونق هر بازار نیز در ارتباط مستقیم با وضعیت، وسعت و رونق شهر قرار داشت.«گر چه بازارها را از لحاظ معنا و دامنه عملکرد میتوان به بازارهای اصلی (مرکزی) شهرهای بزرگ، بازارهای تکفروشی (خردهفروشی) در شهرهای کوچک، بازارچههای محلههای شهری برای برآمدن نیازهای روزمره ساکنان یک محله شهری و بازارگاههای مجاور دروازهها یا حاشیه شهری تقسیم کرد، اما تنها بازارهای شهری دارای عملکردهای متعدد و متنوعند. عملکردهای اقتصادی بازار را که در عمل در ارتباط بسیار نزدیک با یکدیگر به انجام میرسد، میتوان به چند دسته از فعالیتها تقسیم کرد که هر یک از آنها در فضاها و بخشهای خاصی از بازار صورت میگیرد:
الف. تجارت و خرید و فروش ب. تولید کالا ج. انبارداری د. ساماندهی تجاری ـ اقتصادی.
دامنه فعالیتها و عملکردهای مختلف بازار که به سختی از یکدیگر قابل تفکیکند، با وسعت و بزرگی بازار و هم چنین وسعت و جایگاه شهری بستگی دارد. به عبارت دیگر هر چه بازار بزرگتر باشد، ارتباط هر یک از بخشهای اقتصادی آن نزدیکتر خواهد بود. در ایران از لحاظ عملکرد سه نوع بازار مطرح است:
الف. بازار تهران با عملکرد مرکزیت استراتژیک برای تجارت محلی، ملی و بینالمللی
ب. بازارهای استانی یا منطقهای با عملکرد عمده فروشی و خرده فروشی در سطح شهرهای اصلی و حوزه پیرامونی آنها.
ج. بازارهای محلی در شهرهای کوچک و روستاهای بزرگ که در آن عمدتاً خردهفروشان و دستفروشان روستایی به رفع مایحتاج شهرهای کوچک و روستاهای پیرامونی میپردازند».
با گسترش بازار، نیازهای جدیدی به وجود میآمد که منجر به پیدایش فضاها و بناهای وابستهای در مجموعه بازار میگردید، از جمله سرا یا خان، تیمچه، خانبارها، کارگاههای تولیدی و خدماتی.بازارهای اولیه بیشتر متشکل از یک راسته اصلی و یا دو راسته عمود بر هم، با بناهای مجاور بوده که به تدریج در محور طولی و گاه در همه جهات گسترش مییافت. هر کدام از بخشهای بازار نیز به صنف خاصی هم چون راسته زرگران، مسگران، کفاشان و… اختصاص داشت.مصالح به کار رفته در بنای بازار عمدتاً شامل آجر مرغوب و ملاط آهکی و گچ بوده. سنگ نیز جهت ساخت ازارهها و پلهها و در مواردی برای ساخت تمام بازار مورد استفاده قرار گرفته است. بخشهای مهم معماری بازار عبارتند از: سر در ورودی، راستهها، چهار سوقها، سراها و تیمچهها.راستهها راهروهایی به عرض ۴ تا ۶ متر هستند که با پوشش طاق و گنبد مسقف شده و حجرههایی در دو طرف آن ساخته شدهاند. این حجرهها با توجه به نوع فعالیتشان دارای ابعاد و نقشه متفاوتی هستند.روشنایی درون راسته نیز از طریق روزنههای تعبیه شده در گنبدها تأمین میشود و در مواردی که پوشش راسته دارای ارتفاع زیادی باشد، برفراز هر حجره پنجره نورگیری نصب شده است.در تقاطع راستههای بازار، چهارطاقیهایی ساخته میشوند که به چهار سو و چهار سوق معروف هستند. این چهار سوقها اغلب دارای طرح هشت ضلعی بوده و با گنبد نیم کروی شکلی مسقف میشوند و با کاشیکاری، آجرکاری و آجرچینی و گچبری مزیّن میشوند.سرا و یا خان در مجاورت راسته اصلی قرار داشته و از طریق دالان و درگاهی به آن متصل میشود. از این سراها به عنوان یک تجارتخانه، محل تغذیه بازار و توزیع اجناس و تولیدات استفاده میشود. در برخی از آنها نیز کارگاههای تولیدی و خدماتی، محلهایی برای انبار کالا و استراحت بازرگانان وجود دارد.
منابع: دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر سید مصطفی میرسلیم، بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، تهران، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۳۱۵ / دایره المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، پژوهشگاه دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۹، ج ۱۱، ص ۱۱۵، ۱۲۰، ۱۲۳ / دایره المعارف تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۱۵ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol. ۴. P.۲۰.
کوروش کمالی سروستانی
