قلعه، دژ، ارگ یا ارک در زبانهای هند و اروپایی به معنی حفاظت کردن، بستن، مقاومت کردن و مانع ایجاد کردن است و عبارت از قلعهای محکم در داخل شهر است که معمولاً در بلندترین نقطه شهر ساخته میشده و مقر حاکمان و پادشاهان و خانواده سلطنتی بوده است. هم چنین سازمانهای دولتی، خزانه و زندان شهر نیز در داخل ارگها مستقر بودهاند.پیشینه ساختن ارگ در جهان به حدود سه هزار سال پیش از میلاد مربوط میشود. در شهرهای سومر ارگهایی وجود داشته که پادشاهان و کاهنان در آن زندگی میکردهاند. در ایران اولین شهری که در آن ارگ ساخته شد، هگمتانه (همدان) پایتخت دولت ماد بود.در زمان هخامنشی در هرساتراپ نشین، نیرویی متشکل از سوارکاران و تیراندازان برای مقابله با دشمن حضور داشتند تا در موقع جنگ به دفاع از شهر بپردازند. این مکان دارای یک «ارگبد» یا «ارگبذ» بود که در واقع رییس و نگهبان ارگ نیز محسوب میشد. در این دوران برجها اغلب مستطیل شکل ساخته شدهاند و پس از آن در دوران سلوکی به برجهای نیمگرد تغییر شکل دادند.واژه ارگ در فارسی میانه نیز دیده میشود. در دوره ساسانی بیش از دورههای قبل واژه ارگ را میبینیم. اردشیر بابکان مؤسس سلسله ساسانی، ارگبذ بود و پس از رسیدن به پادشاهی ارگبذ مخصوص خاندان سلطنتی شد. طرح قلعههای ساسانی نیز اغلب شبیه برجهای نیمه مدوّر و عظیمی بود که به عنوان بنای دفاعی مورد استفاده قرار میگرفتند.شهرهای قدیم ایران معمولاً از سه بخش حومه، شهرستان و ارگ تشکیل میشدند. حومه یا رَبَض بخش بیرونی شهر بود که شامل کاروانسراها و بازارها میشد. شهرستان یا شارستان به قسمتی که خانههای شهر را در بر میگرفت، اطلاق میشد و ارگ در مرکز شهر بود و بخش اداری و نظامی شهر را در بر میگرفت.این سه بخش هر کدام به وسیله دیوارهای بلندی از یکدیگر جدا میشدند. دیوار ارگ از دیوار شهرستان و حومه بلندتر و مستحکمتر بود و چندین نگهبان از آن محافظت میکردند.اگر در زمان جنگ، ارگ به دست دشمن میافتاد، به معنی آن بود که تمام شهر به تصرف نیروی دشمن درآمده است. در زمان جنگ یکی از مهمترین راههای دفاع از ارگ، حفر خندق در اطراف آن بود. معمولاً خندقها را از آب پر میکردند تا دشمن نتواند ارگ را تصرف کند.
در ارگها معمولاً چند در مخفی برای مواقع اضطراری میساختند تا در صورت حمله دشمن، پادشاه و اطرافیان او بتوانند از ارگ خارج شوند.شکل و اندازه ارگها به درجه اهمیت و موقعیت جغرافیایی شهرها بستگی داشت. ارگها با توجه به شرایط زمانی و موقعیت پادشاهان از نظر وضعیت استحکاماتی و دفاعی با هم تفاوت داشتند. ارگهای بزرگ را که مقر حکومتی حاکمان بودند و از نظر استحکاماتی دارای اهمیت بودند «نارین قلعه» مینامیدند. ساختن ارگ به عنوان پایگاه نظامی در شهرهای ایران از قرن ۶ قبل از میلاد تا ۱۳ هجری قمری متداول بود.مساحت ارگهای بزرگ به ۶۰۰۰ متر مربع نیز میرسید. در ارگهای وسیع امکان کشاورزی نیز وجود داشت، در این صورت، در مواقعی که ارگ تحت محاصره دشمن بود، از نظر غذایی مشکلی برای ساکنان ارگ به وجود نمیآمد.بیشتر قلعهها بر فراز بلندیهای بیحفاظ قرار داشتند و شیبهای تند و یا صخرهها موانع طبیعی در برابر پیشروی دشمنان بودند. این دژها دارای چشمانداز وسیعی به سرزمینهای اطراف یا جادههایی بودند که باید از آنها محافظت میشد. در ایران قلعهها دارای چاه آب یا چشمه آب میباشند و تنها قلعههایی که گرداگرد آنها را آب فرا گرفته همانند قلعه سفیدرود در شمال رودبار و یا کرانههای حاشیه خلیج فارس، دارای چاه و یا چشمه آب نیستند.در ارگها معمولاً محلهایی برای اداره کنندگان شهر و اتاقهایی برای نشیمن و پذیرایی حکام و خانوادههای آنان، زندان، طویله، باربند و انبارهایی برای آذوقه میساختند.دژها و یا قلعههای سرزمین ایران بنابر وضع طبیعی محل و مصالح به کار رفته در بنای آنها در برگیرنده اشکال گوناگونی هم چون دژهای جلگهای و کوهستانی هستند. طرح سطحی دژهای جلگهای مربع یا مربع ـ مستطیل شکل است و در چهار سوی آن چهار برج مدوّر دفاعی وجود دارد. برخی از این دژهای جلگهای نیز به شکل دایره میباشند. مصالح به کار رفته در این گونه قلعهها، خشت و گل است و به ندرت از آجر و گچ ساخته شدهاند. باروی این دژها چینهای یا از خشتهای قطور ساخته شده است و قطر برخی از باروهای آن به سه متر میرسد. در ساخت دژهای کوهستانی اغلب از سنگهای بدون تراش همانند سنگهای رودخانه و سنگهای نتراشیده کوه و گچ غربالی استفاده شده است.از جمله قدیمترین و محکمترین ارگهایی که تمام قسمتهای آن هم چنان پابرجا مانده، ارگ بم در کرمان میباشد. ارگ تهران نیز از جمله ارگهای مهمی است که خاندان قاجار و سازمانهای دولتی آن زمان در آن مستقر بودند.از دیگر ارگهای مهم ایران، ارگ علیشاه در تبریز و ارگ کریمخانی در شیراز را میتوان نام برد.
منابع: دایره المعارف بزرگ اسلامی، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۹، ج ۷، ص ۶۵۶ / دایره المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، مؤسسه دایرهالمعارف تشیع، تهران، ۱۳۶۹، ج ۲، ص ۷۷ / فرهنگنامه کودکان و نوجوانان، شورای کتاب کودک، شرکت تهیه و نشر فرهنگنامه کودکان و نوجوانان، تهران، ۱۳۷۳ـ۱۳۸۱، ج ۲، ص ۲۳۳ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ص ۹۱، ۱۰۵ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol. ۲. P. ۳۹۵.
کوروش کمالی سروستانی