سمینار «گویند به دورانها» با هدف بازشناخت شعر و اندیشه سعدی و با حضور ضیاء موحد، محمود فتوحی و فرح نیازکار توسط سازمان دانشجویان جهاد دانشگاهی مشهد برگزار شد.
دراین سمینارکه در تالار فردوسی جهاددانشگاهی مشهد برگزارشد، دکتر فرح نیازکار «در باب اندیشه عقل در وادی عشق» اظهار کرد: برای سعدی عشق به منزله آتش و عقل به منزله آب است و جایگاه عشق برتر از عقل دانسته شده است.
وی با اشاره به این که واژه خرد در آثار سعدی زیاد به چشم میخورد و او از نوع ادب تعلیمی عقلانی با مخاطبان سخن میگوید، ادامه داد: از همان جایی که عشق به تجلی میرسد عقل هم به تجلی میرسد، بعضی از فیلسوفان مانند ابونصر فارابی اعتقاد دارند که راه رستگاری زهد و تعبد نیست بلکه تفکر و تامل است.
نیازکار با بیان اینکه سعدی از گروه دوم است، گفت: سعدی از نوع ادب تعلیمی عقلانی با مخاطبان سخن میگوید و ما در گلستان جامعه رئال را میبینیم که دارای معایب و محاسنی است؛ سعدی با زبان منطقی و عقلانی و شخصیتهایی فعال که آزادی عملکرد دارند و عواقب کارهای خود را میپذیرند با مخاطب رو به رو میشود.
این استاد دانشگاه با استشهاد به بیتی از سعدی، ادامه داد: سعدی در انتها این طور نتیجه میگیرد «آن را که عقل را همت و رای نیست/ خوش گفت پردهدار که کس در سرای نیست».
فرح نیازکار با بیان اینکه بوستان جامعه آرمانی سعدی است، اضافه کرد: مخاطبان سعدی در بوستان عموم مردم هستند بنابراین باید با زبانی سخن بگوید که همه بتوانند تحلیل کنند و لذا از شخصیتهایی که جایگاه نیکی دارند استفاده میکند و دست به الگوسازی میزند.
وی کلماتی مانند دانا، خرد، خردمند، تدبیر، رای و اندیشه را واژگانی پربسامد در بوستان و گلستان برشمرد و بیان داشت: این مفهوم آنقدر برای سعدی مهم است که باب اول گلستانش را در تدبیر و رای میگذارد.
نیازکار با اشاره به غزلیات سعدی خاطر نشان کرد: به واسطه خاستگاه و بافت این نوع از قالب که معمولا با عواطف فرد سر و کار دارد میبینیم که دیدگاه سعدی در غزلیات عوض میشود اما همانطور که سعدی در گلستان و بوستان معتقد است که دو پادشاه یعنی عقل و عشق در یک سرزمین نمیگنجند در غزلیات نیز همین عقیده را دارد و حکمیت عشق را بر عقل صادر میکند.
وی در بخش پایانی سخنانش با اشاره به رساله عقل و عشق منسوب به سعدی، بیان کرد: در این رساله هم میبینیم که عشق بر عقل برتری داده شده است اما به باور من سعدی عشق را بر عقل یا برعکس برتری نمیدهد بلکه آن چیزی که در نظرش مهم است جایگاهی است که قرار است عشق در آن تجلی کند.
هیچ شاعری مانند سعدی صادق نیست
دکترمحمود فتوحی از دیگر سخنرانان این همایش اظهار کرد: بنیاد زندگی در نظر صوفی عشق است و عشق سعدی بیش از هر چیز معطوف به انسان و زیباییهای انسان است وهمانطور که خودش بارها گفته عاشق روی و آوازخوش انسان است.
وی ادامه داد: سعدی مفتی نظربازان است و در این جایگاه فتوا میدهد که نظر حرام نیست؛ در عین حال در نظر سعدی نمیشود در عالم واحد چند منظور داشت.
فتوحی با بیان اینکه در غزلها حدود ۱۲۰ بیت در باب نظربازی است، گفت: در این ۱۲۰ بیت مباحث متعددی بیان میشود و سعدی در باب نظر و علم نظر سخن میگوید و موضع خود را بیان میکند که جمعآوری مجموع همه اینها میتواند رسالهای باشد با نام «در باب نظر».
این استاد دانشگاه با بیان اینکه ما دو جریان را در طول تاریخ اسلام در باب نظر میبینیم، خاطر نشان کرد: جریانی که به غض نظر اشاره دارد و جریانی که نظربازی را مباح میشمارد و در این میان سعدی از جمله آن گروهی است که معتقدند نظر به روی نیکوان حلال و مباح است.
وی با بیان اینکه سعدی معترف است که اهل نظر است، تصریح کرد: سعدی معتقد است که نظربازی میل ذاتی انسان است و بر این امر که نظرباز است پافشاری میکند تا این حد که میتوان گفت نظر کردن به خوبان دین سعدی است.
محمود فتوحی با بیان اینکه این آدم خودش را مفتی هم میداند، اشاره کرد: ابیات عدیدهای درباره اینکه روی زیبان مظهر صنع است و تامل در صنع مباح و واجب است، در غزلیات میبینیم.
وی در بخش دیگری از سخنانش با طرح این سوال که مدعیهایی که برای سعدی مشکل ایجاد میکنند، چه کسانی هستند، پاسخ داد: فاعل گویندهها و در واقع مدعیان در ابیات مشخص نیست و عمدتا با فعل شبه مفعول و ضمیرهای بدون مرجع بیان میشوند؛ دلیل این امر شاید این است که مدعی در جایگاه قدرت قرار دارد و سعدی نمیتواند به راحتی نامش را فاش کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه صفاتی که سعدی به مدعیان میدهد در حد دشمنی است، اظهار کرد: اگر به گفتمان رقیب سعدی نظر کنیم به کتابهایی برمیخوریم در باب نظر. حکیم ترمذی در کتاب المنهیات نظر را حرام میکند و احادیث و روایاتی را میآورد که نظر حرام است.
فتوحی با اشاره به کتابهای دیگری در این باب مانند البیاض و السواد، ادامه میدهد: این کتاب که از سیرجانی است بابی دارد با نام نظر و مصیبتهایی که نظرباز دچارش میشود و اینها همه رویکردهایی است که در جهت مخالف اندیشه سعدی قرار دارند و میتوان گفت از حکیم ترمذی تا ۷۵۰ ه.ق این گفتمان با قدرت مواضع خود را ارایه و اجرا میکند.
محمود فتوحی با بیان اینکه هیچ شاعری مانند سعدی صادق نیست، گفت: سعدی راز ندارد و غزل سعدی صریح است.
سعدی از عشاق موسیقی است
در ادامه این سمینار ضیاء موحد طی سخنانی با اشاره به موسیقی شعر سعدی اظهار کرد: بسیاری از منتقدان معتقدند که شعر اول با موسیقی خودش را به ما نشان میدهد.
وی در ادامه گفت: شاعران ایرانی به دو دسته تقسیم میشوند؛ غزلسرا و قصیدهسرا و در قصیده مجال بیشتری برای صحبت کردن وجود دارد و در غزل پایه بر مبنای موسیقی است.
موحد با بیان اینکه قصیده سعدی لطافت و ظرافت غزلهایش را دارد، اشاره کرد: سعدی به وسیله وزنهای گوشنواز، نداشتن سکتههای وزنی، پرهیز از مخفف کردن، تکرار واژههای خوشآوا و استفاده نکردن از کلمات مهجور و در عین حال استفاده استادانه از ترکیبات و بافتهای عربی، غزلهایش را خواندنی کرده است.
وی با بیان اینکه امکانات زبان بینهایت است، تصریح کرد: آنچه صدای شاعر محسوب میشود انتخاب از زبان است و شاید بتوان گفت شاعران خوب مانند آرایشگران خوب هستند.
این منطقدان و ریاضیدان، سعدی را از عشاق موسیقی برشمرد و بیان کرد: سعدی حتی با کسانی که آواز بد دارند دشمنی میکند و بارها به طرق مختلف اظهار کرده که «به ز روی خوب است، آواز خوب».
موحد در ادامه سخنانش به موسیقی شعر معاصر اشاره کرد و با بیان اینکه نیما امکان نوآوری در شعر را زیاد کرد، اظهار داشت: چه کسی میگوید احساسهای ما در مصرعهای متساوی قرار گرفته اند و این یکنواخت نبودن مصرعها که به واسطه نیما وارد شعر ایران شد امکان موسیقایی را بالا برد.
وی با طرح این سوال که زیبایی شعر از کجا آمده است، تصریح کرد: در بسیاری از شعرها مضمون بلندی نیست و میتوان گفت که اصلا مضمونهای شعری زیادی وجود ندارد و مسالهای که مهم است چگونه گفتن است و باید در نظر داشت فرم ظرفی نیست که محتوا داخلش ریخته شود بلکه محتوا فرم را شکل میدهد.
لازم به ذکر است؛ در پایان این سمینار نشست پرسش و پاسخ با حضور میهمانان این برنامه، دکتر ضیاء موحد، محمود فتوحی و فرح نیازکار برگزار شد.
