بررسی «حافظ در تحقیقات پژوهشگران ایرانی»
همزمان با بزرگداشت «روز حافظ» در ۲۰مهرماه در ایران، همایش «حافظ در تحقیقات ایران و روسیه» در روسیه برپا شد.
به گزارش بخش ادب خبرگزاری دانشجویان
ایران (ایسنا)، این همایش با حضور حافظ پژوهان و ایرانشناسان ایرانی و روسی، استادان، دانشجویان و علاقهمندان به حافظ و نیز با حضور دکتر دهشیری، معاون پژوهشی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، در انستیتو شرقشناسی وابسته به آکادمی علوم روسیه در مسکو برگزار شد. شرکتکنندگان در این همایش، با تجلیل از مقام شامخ حافظ شیرازی و جایگاه وی در ادبیات ایران و جهان، بیتهایی از شعرهای حافظ را خواندند.در این همایش، دکتر ابراهیمی ترکمان،رایزن فرهنگی جمهوری اسلام ایران در مسکو، ضمن بررسی جایگاه حافظ در ذهن و زبان ایرانیان و جهانیان، بر ضرورت بازگشت به متون ادبیات کلاسیک جهان تأکید کرد. او سپس با اشاره به علاقه شاعران بزرگ روسیه،پوشکین و تولستوی، و تأثیرپذیری آنان از شعرهای حافظ شیرازی، گفت: دغدغههای انسانی، صلح، دوستی و همدلی از ویژگیهای مشترک ادبیات کلاسیک ایران و جهان است.
وی در ادامه افزود: حافظ یک شخصیت و عارف ایرانی است که به تمام بشریت تعلق دارد و مضامین بشر دوستانه و انسانی و اخلاقی و آموزههای بسیار اخلاقی در دیوان او موج میزند.این شاعر بزرگ با بهترین زبان و بیان،دانشهای انسانی و اخلاقی را به نسلهای بعدی منتقل کرده است
.
. در ادامه این سخنرانیها،دکتر مهدی محقق،استاد و دانشپژوه فلسفه، عرفان و ادبیات فارسی، جنبههای علمی و معرفتی حافظ را مورد بررسی قرار داد و با ذکر شواهدی از بیتهای حافظ در زمینههای علوم قرآن، حدیث، فرق و مذاهب، فلسفه، کلام، طبیعیات و…، حافظ را نه تنها شاعری بزرگ که حکیمی جامعالاطراف دانست.
او در ادامه افزود: حافظ نمونه کامل یک فرد فرهیخته و تحصیل کرده بود که علوم متداول زمان خود را طی کرده بود.
محقق با بیان اینکه از علومی که حافظ بر آنها مسلط بوده، در درجه اول، قرآن کریم است، اظهار کرد: حافظ در بسیاری موارد به آیات قرآن اشاره میکند.
پروفسور محمد نوری عثمان اف، ایرانشناس برجسته و مترجم قرآن کریم به زبان روسی،هم گفت: ادبیات فارسی از ادبیات بزرگ جهان است و شاهکارهایی همچون دیوان حافظ را به جهان اهدا کرده است.
خانم ناتالیا نپریگارینا، ایرانشناس و حافظپژوه روس،نیز ضمن تشریح مراحل کار تدوین ترجمه همراه با شرح غزلیات حافظ که جلد اول آن آماده چاپ شده است، موقعیت حافظ در بین محققان و شاعران روس را ارزشمند و منحصر به فرد دانست و گفت: به زودی کتابی از اشعار حافظ به زبان روسی منتشر میشود.
همچنین دکتر کوروش کمالی سروستانی، استاد دانشگاه، مدیر دانشنامه فارس و حافظپژوه، درباره «حافظ در تحقیقات پژوهشگران ایرانی ۱۳۹۰ـ۱۲۷۹» به سخنرانی پرداخت و گفت: حافظ بزرگترین شاعرغزلسُرای ایران و شیرازهبند مکتب ادبی شیراز است که یک قرن پیش از او با آفرینشهای سعدی بنیان گذاشته شده بود. حافظ شاعر غزل است. غزلیاتش آیینهای روشن از اندیشههای والایش است؛ اندیشههایی آمیخته با فلسفه، عرفان، رندی و عشق. خواجه بزرگ با تکیه بر این مبانی میکوشد تا با بیان حقایق حکیمانه، عارفانه و عاشقانه، شور و غوغا در دلها بیفکند.
او افزود: در غزلهای حافظ با سوز و شوق عاشقان وراز و نیاز عارفان روبهروییم و از آنجا که کلامش تأویلپذیر است، معشوق زمینی و آسمانی در اشعارش شانه به شانه هم میسایند. شعر حافظ از یکسو ریشه در فرهنگ کهن ایرانزمین دارد و از دیگر سو با معارف اصیل اسلامی و انسانی عجین شده است.
وی در ادامه گفت: شعر حافظ، سرود عشق است و قال و مقال عالمی را در این راه به جان میخرد و سرافراز بر قله همیشه بلند غزل فارسی میایستد و نام بلند خویش را بر جریده عالم ثبت میکند و بدینگونه شاعر ملی ایرانزمین میشود و اندیشههای انسانی و جهانبینی ژرفش فراتر از بُعد زمان و مکانبه پیش میرود و پیام متعالی عشق و رندیاش، شاعران و نویسندگان بزرگ جهان را مجذوب خود میکند.
کمالی همچنین درباره تأثیرپذیری شاعران جهان از حافظ، عنوان کرد: پوشکین روسی، گوته آلمانی، هوگو فرانسوی، لورکای اسپانیایی، امرسون آمریکایی، لیبای چینی، تاگور هندی و… تنها برخی از شاعران بزرگ جهاناند که با شعر او انس گرفتهاند و او را در آثار خود ستوده و یا سرمشق خود قراردادهاند. حضور ماندگار شاعر روزگار در ذهن و زبان ایرانیان و جهانیان انگیزهای برای شناخت زندگی و آثار او برای پژوهشگران ایران و جهان بوده است. اگرچه ایرانشناسان جهان در برخی از مطالعات ایرانشناسی به دلیل آشنایی با روشهای علمی، فضل تقدم داشتهاند، و به عنوان مثال در ادبیات فارسی مثنوی معنوی تصحیح نیکلسون و شاهنامه مسکو نمونههای ارزشمندی از این دست هستند؛ اما در مورد حافظ داستان متفاوت است. بیتردید، علامه قزوینی بنیانگذار حافظشناسی علمی است. استاد قزوینی از یکسو دارای تحصیلات و مطالعات سنتی در ایران است و از سوی دیگر به دلیل زندگی واقامت در غرب به مدت ۳۰ سال، با روشهای علمی و پژوهشی آشنا بود و همین امر موجب شدکه آثار ارزشمند بسیاری با نگاه تیزبین و دقت مثالزدنی او تصحیح و منتشر شود که درعرصه ادبیات فارسی شاید تصحیح دیوان حافظ یکی از ماندگارترین آثار او و همکارش استاد غنی است.
او نخستین و تأثیرگذارترین تحقیقات حافظپژوهی رامربوط به ایرانیان دانست و گفت: در واقع در عرصه حافظپژوهی ما هیچ تصحیح علمی توسط غیر ایرانیان را نمیشناسیم. این امر در مورد سعدی هم مصداق دارد و تصحیح علمی دیوان حافظ و کلیات سعدی به وسیله استادان قزوینی ـ غنی و محمدعلی فروغی به ایرانیان و جهانیان عرضه شده و در این عرصه، پژوهشگران ایرانی پیشگام بودهاند و اگرچه شرحهایی بر دیوان حافظ در ترکیه و هندوستان نگاشته و منتشر شده؛ اما کارنامه حافظپژوهی در ایران گسترهای دیگر دارد.
مدیر دانشنامه فارس ضمن تقسیمبندی دورانحافظپژوهی به چهار دوره طلایی، افزود: شاید با کمی تسامح بتوان حافظپژوهی را در ایران از زمانی که جامع دیوان حافظ، محمد گلندام، به این امر پرداخت، تا امروز به چهار دوره تقسیم کرد:
دوره اول:
از زمان جمعآوری دیوان حافظ در قرن هشتم آغاز میشود و تا پیدایش صنعت چاپ ادامه مییابد. علاوه بر نگارش دیوان کامل حافظ، در جُنگها و تذکرههای مختلف، اشعار حافظ نگاشته و یافته میشود و آثارش بر بسیاری از شاعران پس از او تأثیر میگذارد. کاتبان بسیاری نسخ مختلفی از دیوان را بویژه درقرن نهم و دهم کتابت کردهاند. اولین شرح بر غزل حافظ در سده نهم هجری توسط ملاجلالالدین دوانی کازرونی نوشته میشود و پس از آن در سده دهم هجری، «شرح سودی برحافظ» (اثر محمد افندی سودی بسنوی و ترجمه دکتر عصمت ستارزاده) نگاشته میشود، درسده یازدهم هجری «شرح عرفانی غزلهای حافظ» (اثر ابوالحسن ختمی لاهوری)، در سده دوازدهم هجری «بدرالشروح» (اثر بدرالدین بن حافظ بهاءالدین اکبرآبادی) و در سده سیزدهم هجری شرح «رشف العسل و کشف الغزل» (نوشته سیدمحمد بن حسن بن علی نقی) براشعار حافظ نگاشته میشود.
دوره دوم:
از آغاز پیدایش فن چاپ در هند و ایران یعنی حدود سال ۱۲۷۹ تا سال ۱۳۲۰ را در برمیگیرد. در این دوران، علاوه بر چاپهای متعدد دیوان حافظ، دو نسخه با اهمیت توسط استاد خلخالی و نیز نسخه بروخیم به اهتمام حسین پژمان منتشر میشود. علاوه بر متن دیوان، کتابهای «دل شیدای حافظ» مسعود فرزاد (۱۳۱۳)،«حافظ چه میگوید؟» اثر دکتر محمود هومن (۱۳۱۷) و «پیر ما گفت» نوشته حسین پژمان بختیاری (۱۳۱۸) در این دوره منتشر میشود.
دوره سوم:
این دوره از سال ۱۳۲۰ با انتشار دیوان حافظ به تصحیح قزوینی ـ غنی آغاز میشود و تا سال ۱۳۶۰ ادامه پیدا میکند. اگرچه از انتشار دیوان حافظ به تصحیح قزوینی ـ غنی تاکنون ۷۰ سال میگذرد؛ اما این نسخه هنوز به عنوان مهمترین نسخه برای حافظ پژوهان و نیز علاقهمندان به غزل حافظ مطرح است. براساس آخرین تحقیقی که به عنوان پایاننامه دکتری توسط دکتر بهادر قادری و باراهنمایی استاد اصغر دادبه با نام «فرهنگ شرحهای حافظ» در سال ۱۳۸۷ منتشر شده، ازمیان ۱۵۰ کتاب و ۳۰۰ مقالهای که مورد بررسی قرار گرفته است، در شرحها و مقالات مختلف، بیش از ۷۰ درصد ارجاعات به نسخه قزوینی و غنی است، پنج درصد به نسخه ناتلخانلری و ۲۵ درصد به تصحیحهای منتشر شده دیگر است.
چاپ کتابهای «لطیفه غیبیه» دارابی (۱۳۲۰)، «بحث در آثار و افکار حافظ» دکتر قاسم غنی (۱۳۲۱)، «نقشی از حافظ» علی دشتی ۱۳۳۸ ،«فرهنگ اشعار حافظ» دکتر محمدعلی رجایی (۱۳۴۰)، «مکتب حافظ» منوچهر مرتضوی (۱۳۴۴)،«حافظ و قرآن» مرتضی ضرغامفر (۱۳۴۵)، «حافظ و تصوف» ابوالقاسم انجوی شیرازی (۱۳۴۵)،«بانگ جرس» عبدالعلی پرتوعلوی (۱۳۴۹)، «از کوچه رندان» دکتر عبدالحسین زرینکوب (۱۳۴۹)، «شاعران در زمانه عسرت» رضا داوری (۱۳۵۰)، «حافظ و موسیقی» حسینعلی ملاح (۱۳۵۱)، «حافظ خراباتی» رکنالدین همایون فرخ (۱۳۵۴)، «در کوی دوست» شاهرخ مسکوب (۱۳۵۷) و «تماشاگه راز» استاد مرتضی مطهری (۱۳۵۹) از دیگر ویژگیهای این دوره است.
در سال ۱۳۵۰ کنگره جهانی سعدی و حافظ در دانشگاه شیراز برگزار میشود که مجموعه مقالات آن به اهتمام دکتر منصور رستگارفسایی به چاپ میرسد.
در سال ۱۳۵۲ امیری فیروزکوهی در مجله «یغما» طی مقالاتی اعلان «حافظ بس» میکند و از پژوهندگان میخواهد که در باب حافظ افراط نکنند و به دیگر شاعران نیز بپردازند.
در سال ۱۳۵۹ دیوان حافظ به تصحیح استاد پرویز ناتل خانلری در دو جلد منتشر میشود.
در همین دوران، دیوانهای «حافظ قدسی» (۱۳۲۲)، «حافظ شیراز به روایت احمد شاملو» (۱۳۳۶)، «دیوان حافظ به تصحیح سیدابوالقاسم انجوی شیرازی» (۱۳۴۶)، «جامع نسخ حافظ» مسعود فرزاد (۱۳۴۷) و «دیوان حافظ به تصحیح محمدرضا جلالی نائینی و نذیر احمد» (۱۳۵۰) نیز منتشر میشود.
دوره چهارم:
این دوره که از سال ۱۳۶۰ تا امروز را دربرمیگیرد،به گونهای تداوم دوره سوم است. در این دوره حافظپژوهی به اتکای آثار ارزشمند گذشتگان و نیز فضای عمومی کشور رونق دو چندانی میگیرد. برگزاری کنگره بینالمللی حافظ در آبانماه ۱۳۶۷ که به پیشنهاد استاد باستانی پاریزی و تصویب سازمان یونسکو با حضور بیش از ۲۰۰ حافظ پژوه ایرانی و خارجی در شیراز برگزار شد و گزیده مقالات آن با عنوان «سخن اهل دل» توسط استاد زرینکوب منتشر شد و نیز نامگذاری ۲۰ مهرماه بهنام یادروز حافظ در سال ۱۳۷۶، تأسیس مرکز حافظشناسی، انتشار سالانه نشریه حافظپژوهی و برگزاری مراسم سالانه علمی و فرهنگی در شیراز و برخی از شهرهای ایران و جهان نقش مؤثری در این روند داشت؛ به گونهای که براساس آمار کتابها و مقالات منتشر شده در «کتابشناسی حافظ» مهرداد نیکنام، «فرهنگ شرحهای حافظ» بهادر باقری و نیز «کتاب هفته»، بیش از ۷۵ درصد از مقالات و کتابهای منتشرشده از سال ۱۳۰۰ تاکنون مربوط به این دوران بوده است. برخی از کتابهای ارزشمند منتشرشده در این دوران عبارتند از:
«ذهن و زبان حافظ» بهاءالدین خرمشاهی (۱۳۶۱)، »حافظنامه» بهاءالدین خرمشاهی (۱۳۶۷)، «شرح غزلهای حافظ» حسینعلی هروی (۱۳۶۷)،« «چهارده روایت» بهاءالدین خرمشاهی (۱۳۶۷)، «حافظ و جام و جم» جواد برومند سعید (۱۳۶۷)، «حافظشناخت» عبدالعلی دستغیب (۱۳۶۷)، «نقشی بر آب» دکتر عبدالحسین زرینکوب (۱۳۶۸)، «آیینه جام» عباس زریاب خویی (۱۳۶۸)، «گلگشت» محمدامین ریاحی (۱۳۶۸)، «جمال آفتاب» علامه طباطبایی (۱۳۶۸)، «به شاخه نباتت قسم» محمد روحالامینی (۱۳۶۹)، «درباره حافظ» نصرالله پورجوادی (۱۳۷۰)، «حافظ اندیشه» مصطفی رحیمی (۱۳۷۱)،«سخن اهل دل» عبدالحسین زرینکوب (۱۳۷۱)، «حافظ» بهاءالدین خرمشاهی (۱۳۷۳)، «قصه ارباب معرفت» عبدالکریم سروش (۱۳۷۳)، «نقد نیازی» حسین معلم (۱۳۷۳)، «ماجرایپایانناپذیر حافظ» محمدعلی اسلامی ندوشن (۱۳۷۴)، «شرح عرفانی غزلهای حافظ» ختمی لاهوری به تصحیح بهاءالدین خرمشاهی (۱۳۷۴)، «حافظ جاوید» هاشم جاوید (۱۳۷۵)، «مفهوم رندی در شعر حافظ» فخرالدین مزارعی (۱۳۷۵)، «هستیشناسی حافظ» داریوش آشوری (۱۳۷۷)، «ابیات بحثبرانگیز حافظ» ابراهیم قیصری (۱۳۸۰)، «گمشده لب دریا» دکتر تقی پورنامداریان (۱۳۸۲)، «درس حافظ» دکتر محمد استعلامی (۱۳۸۲)، «دگرسانی در غزلهای حافظ» سلیم نیساری (۱۳۸۵)، «حافظ به گفته حافظ یک شناخت منطقی» محمد استعلامی (۱۳۸۷)، «یادداشتهای حافظ» سیروس شمیسا (۱۳۸۸)، «چراغی در باد: گزارش زیباشناختی و باورشناسی بیست غزل حافظ» میرجلالالدین کزازی (۱۳۸۹)، «حافظ از نگاهی دیگر» علی حصوری (۱۳۸۹)، «شرح شوق: شرح و تحلیل اشعار حافظ: مباحث موضوعی چون مدخلی بر اشعار» سعید حمیدیان (۱۳۹۰).
علاوه بر این، چاپ ۱۵ جلد مجموعه مقالات حافظشناسی به همت سعید نیازکرمانی (۱۳۶۶ـ۱۳۷۱) و فرهنگهای ارزشمندی چون «فرهنگواژه نمای حافظ» صدیقیان (۱۳۶۶)، «کتابشناسی حافظ» مهرداد نیکنام (۱۳۶۷)، «فرهنگ حافظپژوهان و حافظپژوهی» ابوالقاسم رادفر (۱۳۶۸)، «راه بینهایت» بهرام اشتری (۱۳۸۵)، «کلک خیالانگیز، فرهنگ بسامدی و تصویری دیوان حافظ» حسن انوری (۱۳۸۵) «راهنمای موضوعی حافظشناسی» کاووس حسنلی (۱۳۸۸)، «دفتر نسرین و گل» (چکیده ومعرفی پانصد مقاله درباره حافظ) کاووس حسنلی (۱۳۸۸)، «آیینه مهرآیین» (چکیده ومعرفی پانصد مقاله درباره حافظ) کاووس حسنلی (۱۳۹۰)، تصحیح جدید دیوان حافظ توسط استادان: محمدرضا جلال نائینی و نورانی وصال (۱۳۷۲)، هوشنگ ابتهاج (۱۳۷۳)، رشیدعیوضی (۱۳۷۶)، محمدعلی مجاهدی (۱۳۷۸)، حسین الهی قمشهای (۱۳۷۹)، نصرالله مردانی (۱۳۸۲)، بهاءالدین خرمشاهی (۱۳۸۴)، سلیم نیساری (۱۳۸۷) و… بخشی دیگر از کارنامه حافظپژوهی این دوران است.
در ادامه نشست،خانم ریسنر و خانم شامیلیبه سخنرانی پرداختند و ضمن بررسی جنبههایی از هنر، ادب و دانش حافظ، مقام ادبی وی را ارج نهادند.
