سه هزار سال تاریخ خلیج فارس

مقالات و اخبار ۱ آبان ۱۳۸۷ ۶ دقیقه مطالعه

سه هزار سال تاریخ خلیج فارس

صبح روز چهارشنبه در دانشگاه حافظ شیراز نشست خلیج فارس، گذشته، اکنون و آینده با سخنرانی دکتر احمد اقتداری برگزار گردید. در این مراسم که توسط دانشگاه حافظ شیراز و دانشنامه فارس برگزار شده بود،  دکتر احمد اقتداری در بخشی از سخنان خود در جمع استادان و دانشجویان این دانشگاه گفت:

خوب می‌دانم که پس از مغالطه و مجامله عمدی و مغرضانه و سیاسی مجله «نشنال جئوگرافیک مگزین آمریکا» در باب نقشه خلیج فارس و جعل گستاخانه ملل عرب و دانشگاه‌های مغرض عرب زبان و کشورهای عربی و حتی برخی مراکز علمی اروپایی و سیاست‌های مزورّانه و کور و نامعتدل و دور از انصاف و دروغ‌پردازی کشورهای پر عقده حوزه خلیج فارس که تا دیروز جیره‌خوار ایرانیان بوده‌اند و امروز وقیحانه ادعای ارضی بر آب و خاک خلیج فارس و جزایر آن دارند، تا چه اندازه خاطر معتدل و منصف و حقیقت‌طلب و صادق و آگاه شما و همه ایرانیان در هر کجای عالم که باشند را آزرده است.

وی در ادامه به بحث و بررسی پیرامون ۳ موضوع: ۱. نام خلیج فارس در متون و نقشه‌ها. ۲. جزایر تنب بزرگ و تنب کوچک و ابوموسی. ۳. سابقه تمدن و فرهنگ ایرانی در خلیج فارس و اقیانوس هند پرداخت.

وی در ادامه به ذکر خاطراتی پیرامون خلیج فارس یا خلیج العربی در گفتگو با وزیر امور خارجه کویت به هنگام نخست‌وزیری حسنعلی منصوری پرداخت. خاطرات نخستین سمینار خلیج فارس و سخنرانی مرحوم دکتر گیرشمن باستانشناس فرانسوی پیرامون خلیج فارس از دیگر سخنان وی در این نشست بود.

سه هزار سال تاریخ خلیج فارسوی در ادامه پیرامون نام خلیج فارس در متون و در نقشه‌ها اظهار داشت: در کتیبه داریوش بزرگ در کانال سوئز مصر از دریای پارس نام رفته است، در استرابو (پرسیکون کاای تاس)، در تواریخ هرودوت ، در کلودیوس پتوله مااوس (بطلمیوس) پرسیکوس سینوس، در کوین توس کورسیوس (آکواریوم پرسیکوس) در زبان انگلیسی پرشن گلف، در فرانسه گلف پرسیک، در آلمانی پرزیشر گلف، در ایتالیایی گلفو پرسیکو، در روسی پرزیش زالیو. در ژاپونی پروشاوان، در اکثر قریب به اتفاق متون عربی کهن در دانش جغرافیا و تاریخ، خلیج الفارسی، بحر فارس، بحرالفارسی آمده است. در ابن فقیه، دریای پارس در ابن رُسته خلیج الفارس در عجائب الاقالیم بحر فارس، در المسالک و الممالک ابن خرداذبه خلیج فارس، در بزرگ بن شهریار رامهرمزی، در عجایب الهند بحره و برّه و جزائره بحر فارس. در استخری معروف به الکرخی بحر فارس، در مسعودی در کتاب مروج الذهب و در التنبیه و الاشراف، بحر فارس، در مقدسی در کتاب البدی و التاریخ خلیج الفارسی. در ابوریحان بیرونی دریای پارس و خلیج فارس، در حدود العالم من المشرق الی المغرب دریای پارس. در ابوعبدالله مقدسی البشاری شامی، در احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم بحر فارس، در جهان نامه محمد بن نجیب بکران بحر پارس. در ابن البلخی دریای پارس، در شرف الزمان طاهر مروزی در کتاب طبایع الحیوان، الخلیج الفارسی در ادریسی در نزهه المشتاق و اختراق الآفاق بحر فارس، در یاقوت حموی در معجم البلدان بحر فارسی در حمزه اصفهانی ازراه کامسیر و بحر فارس. در زکریا محمد بن محمود قزوینی بحر فارس. در تقویم البلدان ابولفدای بحر فارس. در کتاب نهایه الارب فی فنون العرب خلیج فارس. در حمدالله مستوفی قزوینی خلیج فارس و در کتاب نزهه القلوب حمدالله مستوفی بحر فارس. در ابن الوردی در کتاب خریده العجائب و فریده الغرائب بحر فارس. در کتاب صبح الاعشای فی کتابه الانشای کاتب چلبی قسطنطینی مشهور به حاج خلیفه و در کتاب دیگر وی، جهان نامه ترکی سینوس پرسیوس، در دائره‌المعارف البستانی خلیج العجمی، در چند نقشه که به وسیله دریاسالاران ترک در زمان جنگ‌های عثمانی و صفوی تهیه شده، به جای خلیج فارس خلیج بصره نوشته‌اند تا خصومت سیاسی و دینی خود را با صفویان شیعه ایران شیعی، نشان دهند. اما خلیج بصره در سفرنامه ناصرخسرو (هور باله) نامیده شده و هور خور است و در همه نقشه‌های جهان خلیج فارس نوشته شده، البته در چند نقشه جدید چاپ عربستان یا مصر یا امارات ذکر خلیج العرب انگشت شمار است و تازه چاپند .

سه هزار سال تاریخ خلیج فارسهم‌چنین درباره شش سند مکتوب برای سه جزیره خلیج فارس، تنب بزرگ و تنب کوچک و ابوموسی گفت: حاج احمدخان سدیدالدوله بندرعباسی شش سند به خط و زبان عربی و به امضای شیوخ و معتمدین ساکنین جزائر مزبور و بندر لنگه و جزیره قشم که بیشتر اقوام و اجداد همین شیوخ مدعی مالکیت این جزائرند، نوشته‌اند که این جزائر مرتع مردم بندر لنگه و رأس‌الخیمه بوده و با اجازه حاکم لنگه و پرداخت حق التعلیف، گوسفندان خود را در هنگام بهار در آنها می‌چرانیده‌اند و مالیات غوص و صید مروارید در این سه جزیره را حاکم بندر لنگه برای دولت ایران وصوف می‌کرده و به آنها عطایا و بخشش از طرف دولت ایران می‌داده است.

وی در پایان سخنرانی خود افزود: از خداوند جان و خرد مسئلت دارم که کهن بوم ما ایران زمین را و فرهنگ و ملیت و ادب و هنر تاریخی ما را و زبان فارسی ما را و خلیج فارس ما را که جزیی از آب و خاک سرزمین کهنسال کهنبار ایران لایزال ماست جاودانه حفظ فرماید. بمنه و کرمه.

در پایان عرایضم به یاد این شعر زیبای خیال‌انگیز و فلسفی شاعر صادق دکتر شفیعی کدکنی افتادم: آخرین بزرگ سفر نامه باران این است: که زمین چرکین است.

پس:

هر که نه گویای تو خاموش به          هر چه نه یاد تو فراموش به

لازم به ذکر است که دکتر احمد اقتداری با بیش از ۳۰ جلد کتاب و ده‌ها مقاله علمی در زمینه شناخت فارس و به ویژه جزییات تاریخی و فرهنگی، آداب و رسوم و آثار خلیج فارس از پژوهشگران موثر در این زمینه است.

سه هزار سال تاریخ خلیج فارسکوروش کمالی سروستانی مدیر دانشنامه فارس ضمن برشمردن ویژگی‌های علمی و فرهنگی دکتر اقتداری گفت: لارستان در آثار استاد جایگاه ویژه‌ای دارد و استان‌های هرمزگان، خوزستان، بوشهر، کهکیلویه و بویراحمد مورد توجه استاده بوده‌اند. یکی از اساسی‌ترین دلمشغولی‌های استاد در طول عمر پربار علمی و فرهنگی‌اش، خلیج فارس بوده است و با توجه به حساسیت‌های ۵۰ ساله اخیر در مورد این بخش از جغرافیای ایران، استاد به طور مستمر در جهت تبیین و تحلیل تاریخی آن کوشیده‌اند به گونه‌ای که کتاب خلیج فارس استاد، جایزه ویژه یونسکو در ایران را به خود اختصاص داد.

آثار باستانی خلیج فارس و مردمان حاشیه آن بی‌شک همیشه استاد را به خاطر خواهند داشت که با کوله‌باری از کتاب و دست نوشته‌ها و دوربینی بر گردن، راه‌های پر و پیچ و خم را در  نوردیده است تا آثار ماندگار آن دیار را در کتاب‌های خود ماندگار کند.

تنوع آثار نگارشی استاد در زمینه‌های تاریخ، معماری،‌ ترجمه و تصحیح و تحشیه، ادبیات، مردم شناسی و سیاست نشان دهنده توانایی‌ها و علاقه‌های استاد اقتداری به زوایای نهان و پنهان فرهنگ ایرانی است.