کاروانسرای صفوی ایزدخواست یا کاروانسرای شاه عباسی از بناهای دوره صفویه است که در کناره شرقی رودخانه ایزدخواست و در شرق قلعه باستانی ایزدخواست واقع شده است. این کاروانسرا در زمان شاه عباس اول بنا شده است. مصالح به کار رفته در ساختمان شامل سنگ، خاک رس، آهک و آجرپخته معروف به آجر نظامی است. طول هر ضلع حیاط کاروانسرا ۳۵ متر است و یک ردیف اتاق، ایوان، سرسرا در اطراف حیاط و انبار در پشت اتاقها و ایوانها قرار دارد. عرض اتاقها، ایوانها، و انبارها ۱۵ متر است و مساحت کل کاروانسرا حدود ۴۰۰۰ متر مربع است. در اضلاع شمالی و شرقی و جنوبی حیاط ۲۰ باب اتاق ۳×۳ متری قرار دارد. هر اتاق دارای یک ایوان ۵/۲×۳ متر میباشد. در ضلع غربی ساختمان در ورودی کاروانسرا قرار دارد. سر در ورودی حدود ۱۰ متر است. روی طبقه اول سرسرا یک طبقه ساختمان شامل یک تالار و چند اتاق ساخته شده است. آب کاروانسرا با وجود قرار گرفتن در نزدیکی رودخانه از چاههایی که در محوطه کاروانسرا حفر گردیده، تأمین میشده است. کف اتاقها و ایوانها حدود ۶۰×۷۰ سانتیمتر بالاتر از کف حیاط کاروانسرا میباشد و کف آن با آجر فرش شده است. بالای سردر بلند کاروانسرا کتیبه کاشیکاری شدهای با زمینه آبیرنگ وجود دارد. قسمت شمالی کاشیکاریهای سر در ورودی فرو ریخته است، اما قسمت جنوبی همچنان پابرجاست. بر روی کاشیها عبارت:
«قال اللّه تبارک و تعالی ولایه علی بن ابیطالب حصنی فمن دخل حصنی أمن من ناری، بنده شاه ولایه فی ایامالدوله السلطان اعظم و الخاقان الاکرم مروج مذهب الائمه المعصومین کلب آستان علی بن ابیطالب عباسالحسینی الموسوی الصفوی بهادرخان خلد تعالی ملکه و سلطانه…
مروج مذهب حق ائمه المعصومین
مروج مذهب ابائه الطاهرین
مروج شریعه ابائه الطاهرین
مروج آثار اجداده المعصومین
کلب آستان امیرالمؤمنین ـ کلب درگاه امیرالمؤمنین ـ اصفهانی ـ کتبه محمدرضا امامی الاصفهانی الادهمی». نگاشته شده است. از این کاروانسرا در سالهای ۱۳۲۴ تا ۱۳۵۰ به عنوان مقر پاسگاه ژاندارمری استفاده میشد و بعد از آن تخلیه شد و زیر نظر اداره اوقاف آباده قرار گرفت. بخشهایی از این بنا مرمت شده است.این کاروانسرا در تاریخ ۲۰/۷/۱۳۵۴ با شماره ۱۱۱۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، حسین رنجبر، محمدرضا ایزدی، ابوالقاسم (عبداللّه) امینی، انتشارات آیات، اهواز، ۱۳۷۳، ص ۷۶ / کاروانسراهای ایران، یوسف کیانی، ولفرام کلایس، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴، ص ۱۹ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۸۱ / یادی از کاروانسراها، رباطها و کاروانها در ایران، محمدتقی احسانی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۱، ص ۵۴.
کوروش کمالی سروستانی