مسجد، پرستشگاه یا عبادتگاه مسلمانان است که تاریخچه پیدایش آن به آغاز ظهور دین مبین اسلام باز میگردد. مساجد اولیه قطعه زمینی وسیع و مربع شکل بودهاند که اطراف آنها را چهار دیوار سنگی و نیین و یا خندق فرا گرفته بود و در سمت قبله، سقف کوچکی داشت که بر ستونهایی از تنه نخل استوار بود.پس از آن به تدریج ساختمان بنای اولیه مسجد تغییر کرد چنان که بناهای مسجد دربرگیرنده شبستانی بدون در شدند که در جلوی آن حیاط یا فضای باز نیمه محصوری وجود داشت. پس از آن به بنای مسجد ایوان چهارطاقی و گنبد نیز افزوده گردید.به تدریج با توجه به شرایط اقلیمی، وضیعت جغرافیایی، فرهنگها و سنتهای منطقهای و نیز استفادههای مختلف از آن جهت مجالس درس و بحث و کانون تجمعات مردمی، مکانی جهت اعلان عمومی اخبار، برگزاری جلسات، مشق نظامی و رسیدگی به دعاوی، مساجد به شکلهای گوناگونی بنا گردیدند.در گذشته به ویژه چهار قرن آغازین اسلام مسجد به عنوان مکانی جهت آموزش و پژوهش مورد استفاده قرار میگرفت. معلمان در شبستان بر روی زمین مینشستند و کلاسهای درس خود را تشکیل میدادند. همچنین مساجد گاه محل نگاهداری یادگارهای قدیمی نیز بودهاند. مساجد اولیه ایرانی دارای منارههای مربع شکل، اتاق گنبددار و ایوان، فضای مسقف بزرگ با نمای مربع ـ مستطیل و قوسدار بودند که این اتاق گنبددار برگرفته از معماری کاخهای دوران ساسانی و یا آتشکدههای ساسانی بود.به طور کلی معماری مساجد که شامل مساجد جامع و مساجد معمولی میشود، عبارت است از در ورودی مسجد که معمولاً دارای ارتفاع زیادی است و توسط چند پله (بالاتر از سطح زمین) به پیشخوان و هشتی مسجد متصل میشود.
پس از عبور از هشتی، صحن مسجد که معمولاً فضایی وسیع است، قرار گرفته که در میان آن حوضچههایی واقع شده است. مساجد دارای شبستان یا شبستانهایی میباشند که معمولاً در مرکز مسجد و در جانب قبله و با وسعت زیاد جهت عبادت بنا شدهاند و دارای محراب و منبر و مقصوره و بازوی چلیپای برجسته با سقف دو طرفه شیبدار و طاقنمای روی فضای محراب میباشند. برفراز برخی از شبستانها گنبد وجود دارد. هم چنین مساجد دارای رواقهایی در اضلاع مختلف خود میباشند. در گوشه و یا گوشههای حیاط مسجد مناره یا منارههایی جهت اعلام وقت نماز و نیز وضوخانهها و آبریزگاهها و سکوهایی بلند وجود دارد.معمولاً دیوارههای مساجد با کتیبههای خوشنویسی شده از آیات قرآن و یا نامهای خداوند، کاشی کاری، منبتکاری، آیینهکاری، مقرنس کاری، نقاشی و تذهیب مزیّن شدهاند.در معماری مساجد معمولاً به نماهای داخلی مسجد بیش از نماهای خارجی توجه میشود و در این میان حیاط نقشی اساسی در معماری مساجد داشته است چنان که تقریبا اندازهاش آن قدر بوده که نمای کاملی از شبستان را ارایه نماید. ایوانها، طاقها، شیروانی و گنبدها دارای بهترین روشهای فضاسازی در مساجد میباشند.مسلمانان به جهت باورهای مذهبی خود از به کار جستن هر نوع تزیینات تصویری در مسجد که جنبهای از بتپرستی به شمار میآید، خودداری مینمایند و بدین جهت نیز در مساجد بیشتر به تزیینات انتزاعی پرداخته میشود.در مساجد ستونها، طاقها، سقفها با اشکال گوناگون گل و گیاهی و تزیینات هندسی و کتیبهای مزیّن شدهاند.
منابع: آشنایی با معماری اسلامی ایران، ساختمانهای شهری و برون شهری، محمدکریم پیرنیا، دانشگاه و علم و صنعت، تهران، ۱۳۷۴، ج ۲، ص ۳۷ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، مساجد، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۸، ص ۷ / معماری اسلامی، رابرت هیلند براند، ترجمه ایرج اعتصام، حوزه معاونت شهرسازی و معماری، تهران، ۱۳۷۹، ص ۶۸.
کوروش کمالی سروستانی
