به تصحیح و توضیح دکتر اکبر نحوی چاپ و منتشر شد
شیرازنامه زرکوب شیرازی که کتابی است در ذکر حوادث تاریخی فارس در دوران اسلامی و معرّفی عدهای از دانشمندان و بزرگان این دیار به تصحیح و توضیح دکتر اکبر نحوی و توسط دانشنامه فارس در ۳۵۶ صفحه قطع وزیری گالینگور چاپ و منتشر شد. این کتاب که معینالدین احمد بن ابیالخیر شیرازی معروف به زرکوب در سال ۷۴۵هـ.ق. آن را تألیف کرده، وابسته به سنّت تاریخنگاری محلی ایران است و مطالب آن در دو بخش تاریخی و رجال تنظیم شده است.
در بخش اول حوادث تاریخی فارس از سدههای نخستین هجری تا پایان حکومت ابواسحاق اینجو به اختصار گزارش شده و بخش دوم به معرّفی دانشمندان و بزرگانی اختصاص یافته که از فارس برخاسته و یا مدتی در آنجا زیستهاند. از این روی شیرازنامه را میتوان نخستین تاریخ محلی موجود فارس به شمار آورد و از آنجا که با اتکا به منابعی تألیف شده که امروز موجود نیستند از آثار گرانقدر قرن هشتم به ویژه در بخش رجال به شمار میرود.
در بخش اول پس از دیباچهای ادیبانه در باب سبب تألیف کتاب، در دو فصل به نقل روایاتی در فضایل فارس و فارسیان و تقسیمات و مزایای جغرافیایی فارس و چگونگی احداث شیراز پرداخته شده است.
آنگاه اوضاع سیاسی منطقه از عصر عمادالدوله بویهی تا هنگام «نزول حضرت سلطان دینپرور» یعنی امیر مبارزالدین محمد به شهر شیراز در هفت طبقه به شرح زیر توضیح داده شده است:
طبقه اول، در ذکر آل بویه.
طبقه دوم، در ذکر حکومت آل سلجوق.
طبقه سوم، در ذکر سلطنت و شرح ایالت آل سلغر.
طبقه چهارم، در ذکر امرا و شحنگان مغول و نزول انکیانو به امارت فارس.
طبقه پنجم، در ذکر سلطنت محمود شاه و فرزندان او.
طبقه ششم، در ذکر امیر جمالالدین ابواسحاق اینجو.
طبقه هفتم، در ذکر ایام پادشاه اسلام، مبارزالدین محمد بن مظفر.
نیمه دوم کتاب متضمن ذکر مشایخ و علمای فارس است مطالب این بخش نیز در هفت طبقه به قرار زیر تنظیم شده است:
طبقه اول، در ذکر ابوعبدالله محمد بن خفیف و تنی چند از معاصران او.
طبقه دوم، در ذکر ابواسحق ابراهیم بن شهریار کازرونی و معاصران او.
طبقه سوم، در ذکر ابوشجاع محمد بن سعدان مقاریضی و چند تن از دانشمندان قرن ششم شیراز.
طبقه چهارم، در ذکر روزبهان بقلی شیرازی و دانشمندانی که قریب به عصر او میزیستهاند.
طبقه پنجم، در ذکر جمعی از اصحاب حدیث که معاصر با دانشمندان طبقه چهارم بودهاند.
طبقه ششم، در ذکر نجیبالدین علی بن بُزغش شیرازی و مشایخ معاصر او.
طبقه هفتم، در ذکر بزرگان مشایخ فارس که زرکوب به مصاحبت آنان رسیده است.
بخش واپسین کتاب یعنی خاتمه الکتاب نیز دو فصل دارد:
فصل اول، در ذکر طبقات سادات عظام و طایفهای از اهل بیت نبوّت.
فصل دوم، در ذکر طبقات مشایخ و مشاهیر که مدفن آنان در شیراز است ولی زرکوب نتوانسته بود درباره آنان اخباری کسب کند.
بخش دوم بیگمان یکی از اسناد باارزش و معتمد در باب رجال و دانشمندان فارس است.
در این کتاب علاوه بر توضیحاتی پیرامون واژها و عبارات دشوار، ابیات عربی و آیات و احادیث ترجمه شده، کلیه اعلام تاریخی، جغرافیایی، اشخاص، کتابهاو… توضیح داده شده اند. در پایان کتاب نیز یادداشتهای اعلام تاریخی، یادداشتهای جغرافیایی، نمایه اعلام جغرافیایی، نمایه کتاب ها، نمایه اشخاص، نمایه اشعار فارسی، نمایه اشعار عربی و فهرست منابع ارایه شده است.
گفتنی است که از کتاب شیرازنامه دو چاپ بهمن کریمی در سال ۱۳۱۰ و اسماعیل واعظ جوادی در سال ۱۳۵۰ منتشر شده که تصحیح جدید این کتاب بر اساس نسخه های خطی و توضیحات عالمانه مصحح، روایتی دقیقتر و ژرفتر از این متن تاریخی است.
