کوروش کمالی سروستانی گفت: «فهرستوارهی دستنوشتههای ایران»، «نسخههای خطی سعدی» در صدر دستنوشتههای ایران به زبان فارسی قرار دارد. در پی چاپ کتاب دوازدهجلدی «فهرستوارهی دستنوشتههای ایران» به کوشش مصطفی درایتی که توسط کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی منتشر شده است. کمالی سروستانی، مدیر مرکز سعدیشناسی، در گفتوگو با خبرنگار بخش کتاب خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، دربارهی این کتاب و جایگاه آثار سعدی در نسخههای خطی فارسی عنوان کرد: این کتاب ارزشمند توانسته است به دغدغهی دیرینهی پژوهشگران پاسخ دهد و اینک پژوهشگران میتوانند به فهرست کلیهی نسخ خطی در مورد علوم دینی، علوم انسانی، علوم طبیعی و علوم پایه در یک مجموعه دسترسی داشته باشند.
اگرچه در این فهرستواره بیش از ۳۰۰هزار نسخهی خطیبه زبانهای فارسی و عربی که در کتابخانههای ایران وجود دارد، معرفی شده است؛ امابه باور مؤلف این اثر، این مجموعه فقط کمی بیش از ۵۰% از ذخایر کشور رادربرمیگیرد.
این پژوهشگر افزود: بر اساس دادههای این کتاب،هماکنون بیش از ۵۰۰ فهرست در ایران منتشر شده است که حاصل کار بیش از یکصدفهرستنگار در سراسر کشور است که علاوه بر استادانی چون محمدتقی دانشپژوه، سیداحمدحسینی اشکوری، ایرج افشار، عبدالحسین حائری، احمد و علینقی منزوی، احمد گلچین معانیو سعید نفیسی، نام برخی از فهرستنگاران شیراز از جمله ابن یوسف شیرازی، محمدصادقفقیری، علینقی بهروزی و محمد برکت که فهرستهای آنان مورد استفاده قرار گرفته، ذکرشده است.
کمالی در ادامه متذکر شد: نسخههای خطی جایگاهویژهای در مطالعات پژوهشی آثار بزرگان ایران اسلامی دارند و نشانهای از پیشینهعلمی و فرهنگی و ادبی و تاریخی این سرزمیناند.
او با بررسی نسخههای معرفیشده در این اثر وتأکید بر این مسأله که دو هدف اصلی طرح که «تبدیل اطلاعات ناهمگون و پراکنده» بهمجموعهای سامانیافته برای نمایش حجم و اهمیت ذخایر مکتوب ایران و نیز «ایجادپشتوانهی اطلاعاتی برای مراکز پژوهشی و پژوهشگر این حوزه» بوده است، گفت: نسخههایمعرفیشده ۶۰% به زبان عربی و ۴۰% به زبان فارسی است، که از نسخههای معرفیشدهموجود در شهر شیراز ۵۸% نسخه به زبان عربی و ۴۲% به زبان فارسی است. علاوه بر این،از نظر پراکندگی جغرافیایی، نسخ خطی شهر شیراز با ۷۶۳۳ نسخه بعد از شهرهای تهران،قم، مشهد و یزد در مرتبهی پنجم قرار گرفته است. البته طبیعی است که به دلیل وجودکتابخانهها و مراکز پژوهشی کهنسال در شهر تهران، این شهر به تنهایی ۵۱% از کلنسخهها را در خود جای داده است.
کمالی در رابطه با جایگاه «نسخههای خطی سعدی» دراین مجموعه افزود: آثار سعدی شیرازی با معرفی ۱۳۲۴ نسخه در این مجموعه در صدردستنوشتههای ایران به زبان فارسی قرار دارد، اگرچه در بخش مشترک زبان عربی وفارسی نیز آثار سعدی بعد از کتاب الکافی کلینی که ۱۵۹۰ نسخه را شامل میشود، دومینشخصیت صاحب نسخه است. در این فهرستواره ۴۲۲ نسخه از کلیات سعدی، ۲۸۴ نسخه دیوانسعدی، ۲۲۲ نسخه بوستان سعدی، ۳۷۰ نسخه گلستان سعدی و ۲۶ نسخه پندنامههای سعدیمعرفی شده است که قدیمترین آن به نسخهای از گلستان سعدی مربوط میشود که در سال ۶۶۸ هجری قمری توسط یاقوت مستعصمی، خطاط و خوشنویس قرن هفتم، کتابت شده است.
مدیر مرکز سعدیشناسی همچنین گفت: در بخش نسخههایزبان فارسی این مجموعه، بعد از سعدی با ۱۳۲۴ نسخه، کتاب کبری فی المنطق علی بن محمدجرجانی با ۵۵۳ نسخه، دیوان حافظ با ۵۴۷ نسخه، روضه الصفا میرخواند با ۵۰۵ نسخه ومثنوی معنوی مولوی با ۵۰۰ نسخه در مراتب دوم تا پنجم قرار میگیرند. در این مجموعهکلاً ۳۱هزار و ۷۰۳ نسخه دیوان شعر معرفی شده است که ۴/۱۰ درصد از کل نسخ و ۳۳% ازنسخ علوم انسانی را دربرمیگیرد.
این پژوهشگر افزود: پرشماره بودن نسخ خطی آثارسعدی نشانهی گویایی است بر این مدعی که از قرن هفتم تا چهاردهم، آثار سعدی جایگاه ویژهای در ذهن و زبان ایرانیان داشته است.
کمالی در پایان گفت: این اثر گرانسنگ که در ۸۵سالگی تاریخ فهرستنگاری ایران به کوشش ده ساله و دقت نظر استاد مصطفی درایتی تألیف شده و به همت دکتر رسول جعفریان منتشر شده است، بیتردید جایگاه ویژهای درفهرستهای منتشرشده تاکنون خواهد داشت و امید است که این طرح پژوهشی ارجمند درآینده کلیهی دستنوشتههای ایرانی را که تاکنون فهرست نشده و یا در جهانپراکندهاند، نیز دربرگیرد.
