سرای مشیر یا سرای گلشن از آثار دوره قاجاریه در شیراز است که در انتهای جنوبی بازار وکیل و در گوشه شرقی آن قرار گرفته است.
این سرا که دارای طرح و نقشهای چند ضلعی است، توسط میرزا ابوالحسن خان مشیرالملک احداث شده است. سردر ورودی سرای مشیر، دارای دو طبقه کاشیکاری شده است که چند لچکی نیز در آن قرار دارد. در بالای آن نیز، به جهت نورگیری حجرههای طبقه دوم سرا، پنجرهای مشبک از آجر قرار گرفته است.رخ بام نیز از قطعات سنگ یکپارچه تهیه شده است. در دو طرف نمای سردر ورودی، دو اسپره کاشیکاری شده وجود دارد و بالاتر از آن، مقرنسهایی از کاشی قرار گرفته است. در زیر آن کتیبهای کاشیکاری شده با زمینه لاجوردی و خط نستعلیق عبارت «سرای گلشن بنای مرحمت پناه حاجی میرزا ابوالحسن خان مشیرالملک شیرازی» را نشان میدهد. در پایین کتیبه، دو سنگ مرمری قرار گرفته که بر روی آنها در سه سطر عباراتی در بیان اهداف تأسیس سرا و وقف آن بر امام حسین(ع) حجاری شده است و در پایان نیز تاریخ ۱۲۸۲ه..ق قید شده است. در دو طرف این دو سنگ، دو حاشیه کاشیکاری مزیّن به شاخ و گل و برگ، قرار گرفته است.
دو پله از دو تخته سنگ یکپارچه، در ورودی این سرا به سوی دالان ورودی قرار دارد. در عرقچین سقف دالان ورودی ترنجهایی بر روی قطعات کاشیکاری وجود دارد.
سرای مشیر دارای دو طبقه است که کف پوش طبقه اول از قلوه سنگ و طبقه دوم سنگ و آجر است. در هر طبقه حجرههایی وجود دارد و در جلو حجرههای طبقه دوم ایوانی قرار گرفته است. حجرههای طبقه دوم یکتو هستند و جرزهای لچکیهای آن کاشیکاری شده است.مدخل ورودی سرا، کانهپوش بزرگی است که به یک شاهتویزه تکیه کرده است.حجرههای طبقه یا اشکوب اول، تو در تو میباشد و به وسیله راهرویی به حیاط متصل میشوند. این حجرهها دارای درهای چوبی منبت و مشبکی هستند که از چوب ساج ساخته شدهاند. سه رشته پلکان در دو ضلع مختلف طبقه اول را به طبقه دوم متصل میکند.
طبقه یا اشکوب دوم در لبه ایوان دارای فخرمدین است. این بنا خود به شکل هشت ضلعی است که اتاقها در هشت ضلع آن قرار گرفته است.در وسط حیاط نیز یک حوض بزرگ چهار ضلعی قرار دارد که لبه و پاشویه آن از سنگهای یکپارچه ساخته شده است و در آن سه فواره وجود دارد. در دو طرف این حوض، باغچههایی قرار گرفته است و در آن درخت نارنج پرورش یافته است.در ضلع شمالی این سرا، در فضای بسته هشت ضلعی، تالاری قرار گرفته که دارای سقف مرتفعی است که کاشیکاری و مقرنسکاری شده است. در وسط گنبد آن نیز، بادگیری وجود دارد که در دهانه آن اشعاری مشتمل بر نام چهارده معصوم، با خط نستعلیق بر روی کاشی نگاشته شده است. حد وسط و زیر بادگیر حوض سنگی هشت گوشی قرار دارد و سه حجره نیز در سه ضلع شمال، شرق و غرب تالار وجود دارد که با دو ارسی به تالار گشوده میشود. این ساختمان در زمان پهلوی دوم مدتی در اختیار سازمان جلب سیاحان فارس قرار گرفت. آنها نیز در این محل قهوهخانهای به سبک قهوهخانههای قدیمی احداث نمودند که هم اینک تبدیل به حجره فروش گلیم فرش و لباس عشایری شده است.در ضلع جنوبی حیاط نیز تالار و اتاقهایی در بخشهای بالا و پایین قرار دارد. در ضلع شرقی و غربی حیاط، مغازهها و راهروهایی وجود دارد که درِ مغازهها همگی ارسیهای چوبی است که با شیشههای رنگی تزیین شده است.
معماری این بنا برگرفته از معماری کاروانسراهای صفوی است.در زمان پهلوی کاشیهای ریخته و درکهای فرسوده و شکسته این بنا مرمت شد. این بنا با رنگ زرد و طرحهای گلدانی معرّف سبک اختلاط است که در زمان قاجاریه رایج شده بود.
سرای مشیر علاوه بر یک ورودی در ضلع جنوب غربی، دری دیگر نیز در ضلع جنوب شرقی دارد که به بازار نو مشیر گشوده میشود که هم اکنون به بازاری مکمل تبدیل شده است. هماینک در مغازههای این سرا صنایع دستی فارس و ایران عرضه میشود.این بنا در تاریخ ۲۸/۵/۱۳۴۷ با شماره ۴۲۴ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۰۲ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۲۶۱ / چهار بازار قدیمی در فارس، اللّهقلی اسلامی، چاپ کورش، شیراز، بی تا، ص ۳۱ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۲۶ / گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دانشگاه شهید بهشتی با همکاری روزنه، ۱۳۸۱، ج ۹ و ۱۰، ص ۱۶ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۳۲.
کوروش کمالی سروستانی
