از بناهای دوران کریمخان زند است که در شیراز (در محله میدان شاه)، جنب مسجد وکیل، (خیابان طالقانی) قرار گرفته است. حمام وکیل دارای مساحت ۱۳۵۰ متر و زیربنایی برابر با ۱۳۵۰ متر است.
این حمام که به عنوان حمام عمومی شهر شناخته میشد، دارای چهار قسمت مرتبط به یکدیگر است.
مدخل ورودی این حمام هم اینک یک هشتی است که در ابتدا وجود نداشته و در دوره پهلوی احداث شده است. این هشتی دارای سقفی با گچکاری برجسته است. پس از آن سربینه حمام به شکل هشت ضلعی منظم و وسیعی دیده میشود که بیشترین تزیینات را داراست. آهکبریهای سقف و دیوارهای این قسمت مربوط به دوران کریمخانی بوده که بیشتر به شکل طرحهای گلدانی است اما در زمان قاجاریه، آثار زندیه کلنگی شده و قاجاریان بر روی آن آهکبریهایی به شکل داستانهای اساطیری (معراج حضرت رسول(ص)، داستان شیرین و فرهاد، داستان پیرزن و سلطان سنجر و داستان بیژن و منیژه) انجام دادهاند. در حال حاضر نیز به جهت تنوع بیشتر طرحهای قاجاری، یکی دو طرح زندی مرمت شده و در بقیه قسمتها طرحهای قاجاری حفظ شدهاند. هورنور یا جامخانههایی که در سقف تعبیه شدهاند، روشنایی این قسمت را تأمین میکنند. در اطراف این سربینه، سکوهایی برای تعویض لباس ساخته شده و چهار حوض سنگی نیز جهت استحمام در آن وجود دارد. ستونهای این حمام از جنس سنگ گندمک گوگرددار و سخت است. این ستونها یک پارچه هستند و بر روی آنها به فرم مهندسی، مقرنس گچی کم عمق دیده میشود ولی مقرنس آن برجسته است.
در وسط محوطه حوضی هشت ضلعی با دیوارههایی از سنگهای یکپارچه قرار دارد. در وسط این حوض فوارهای از همان نوع سنگ تعبیه شده است. این حوض ۶۰ سانتیمتر از کف اصلی سربینه پایینتر است. در جدار این سطح، فضاهای نیم متری در سنگ حجاری شده که جایگاه قرار گرفتن کفشهاست. بعد از این سطح، کف اصلی سربینه و صفههای اطراف آن قرار دارد که مخصوص استراحت و تعویض لباس است. در یک سمت این محوطه راهرویی است که به هشتی دوم منتهی میشود. در کف حمام چندین رج آجر آب خورده کار شده و بین آنها ساروج ریختهاند تا فشار آب را تحمل کند.در دوران پهلوی حمام به دو بخش تقسیم شد. بخشی از آن سربینه حمام بود که به زورخانه تبدیل شد.در برزخ یا هشتی دوم که به گرمخانه میرود، قسمتی وجود داشته (در سمت راست ورودی هشتی دوم) که دیواری ضخیم، قطور و تو پُر بوده و در بالای آن (در پشت بام) حوض آبی بوده که آب حمام از آنجا تأمین میشده، پس از تبدیل سربینه به زورخانه، این دیوار برداشته شد و راهی به خیابان طالقانی گشوده شد که به در ورودی حمام تبدیل گشت. هم اینک این در مسدود شده است. پس از عبور از هشتی دوم به گرمخانه حمام وارد میشویم که دارای سه خزینه آب گرم، آب سرد و آب ولرم است. در زیر این خزینهها کانالهایی به نام گربهرو جهت گرم کردن حمام وجود دارد. آبرسانی به این حمام از طریق چاهی در ضلع غربی (گاو چاه) صورت میگرفت. در زیر خزینه اصلی (آب گرم) تون حمام قرار دارد. در کف حمام نیز گربهروهایی وجود دارد که در بدنه دیوار به دودکش منتهی میشود، این گربهروها علاوه بر آن که گرمای اضافی تون را به کف حمام منتقل میکنند، دودههای ناشی از سوخت را نیز به بیرون هدایت میکنند.
گرمخانه حمام نسبتاً بزرگ و وسیع است. پوشش طاق و گنبد این محوطه در میانه بر روی چهار ستون سنگی یکپارچه که به شیوه مارپیچی تراش خوردهاند، قرار گرفته است. در زوایای دو ضلع شرقی و غربی گرمخانه دو شاهنشین نسبتاً بزرگ قرار گرفته که در وسط هر یک حوض سنگی فوارهداری وجود دارد . این شاهنشینها ویژه استحمام اعیان بوده است. در قسمت جنوبی گرمخانه سه خزینۀ آب است که خزینه میانی از دو تای دیگر بزرگتر و مخصوص آب گرم و دو دیگر ویژه آب سرد و ولرم بوده است. در قسمت جنوب شرقی و غربی خزینهها دو جایگاه بوده، معروف به «خلوتگاه» که ازارۀ آن مرمری است و دیوارهایش آهکبری زیبایی داشته است. در وسط نیز دو حوض سنگی فوارهدار بوده که یکی از آنها از بین رفته است. همچنین یک سنگ بزرگ سکومانند و چند حوضچه سنگی برداشت آب در حمام وجود دارد.در ته خزینۀ آب گرم، دو دیگ بزرگ مسی وجود دارد که مربوط به زمان بعد از دوران زندیه است. دیگهای اصلی و هفتجوش حمام از میان رفته و دیگهای جدید برای گرم کردن آب جایگزین آنها شده است. در زمان پهلوی برخی از قسمتهای حمام به نمره خصوصی تبدیل شد، چنان که از دو شاهنشین قرینه با دو حوض سنگی موجود در فضای حمام، شاهنشین سمت راست به نمره خصوصی تبدیل شد. هماینک حوض سنگی آن از بین رفته است. دو شاهنشین اختصاصی دیگر پس از این دو شاهنشین وجود دارد که شاهنشین سمت راست در طرفین خزینهها، به نمره خصوصی تبدیل شده بود.حمام وکیل که به علت تغییر وضع حمامهای عمومی از صورت قبلی خارج شده بود، در سال ۱۳۵۱ توسط اداره باستانشناسی مورد مرمت و تعمیر قرار گرفت. مرمت نهایی این بنا در سالهای اخیر توسط سازمان میراث فرهنگی فارس صورت گرفت و پس از آن به چایخانه و سفرهخانۀ سنتی تبدیل شد. هماینک نیز از این مکان به عنوان رستوران استفاده میشود. این بنا در تاریخ ۱۳/۳/۱۳۵۱ با شماره ۹۱۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۵۰۵ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۶۰ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۱۵۴ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۲۰۱ / شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۳۰ / گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دانشگاه شهید بهشتی با همکاری روزنه، ۱۳۸۳، ج ۱۸، ص ۷۶ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۴۲ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۰۷.
کوروش کمالی سروستانی
