حافظیه

آرامگاه شاعر بزرگ قرن هشتم ه..ق خواجه‌شمس‌الدین محمد حافظ است که در شمال شهر شیراز، پایین‌تر از دروازه قرآن، در خاک مصلی (یکی از قبرستان‌های معروف شیراز) قرار دارد و مساحت آن ۲۱۸۲۵ متر مربع می‌باشد و زیر بنای آن ۱۹۳۲ متر مربع است.۶۵ سال پس از وفات حافظ، یعنی در سال ۸۵۶ه..ق ۱۴۵۲م شمس الدین محمد یغمایی وزیر میرزا ابوالقاسم بابر گورکانی (پسر میرزا بایسنغر نواده شاهرخ بن تیمور) حاکم فارس، برای اولین بار عمارتی گنبدی شکل را بر فراز مقبره حافظ بنا کرد و در جلو این عمارت، حوض بزرگی ساخت که از آب رکن آباد پر می‌شد. این بنا یک بار در اوایل قرن یازدهم هجری، در زمان حکومت شاه عباس کبیر و دیگر بار، ۳۵۰ سال پس ازوفات حافظ به دستور نادر شاه افشار مرمت شد. در سال ۱۱۸۷ه..ق کریم‌خان زند بر مقبره حافظ، بارگاهی به سبک بناهای خود ساخت و بر تربتش سنگی مرمرین نهاد که امروز نیز باقی است. بر روی این سنگ، دو غزل از دیوان حافظ با مطلع:

و:

به شیوه نستعلیق توسط حاجی آقاسی بیگ افشار آذربایجانی نگاشته شده است. هم چنین تالاری با چهار ستون سنگی یکپارچه بلند ساخت که از طرف شمال و جنوب گشاده بود و در دو سوی آن، دو اتاق بنا کرد به گونه‌ای که مقبره حافظ در پشت این بنا قرار می‌گرفت. در جلو آن نیز باغ بزرگی را احداث نمود. پس از کریم‌خان زند در سال ۱۲۷۳ه..ق طهماسب میرزا «مؤیدالدوله» حکمران فارس، آرامگاه حافظ را بار دیگر تعمیر و مرمت کرد و در سال ۱۲۹۵ه..ق معتمدالدوله فرهادمیرزا فرمانروای فارس در گرداگرد مقبره حافظ، معجری چوبی ساخت. پس از آن در سال ۱۳۱۷ه..ق «اردشیر» زردشتی یزدی، بار دیگر بارگاه حافظ را مرمت کرد و بر فراز آرامگاهش، معجری بنا کرد، اما حاج سیدعلی اکبر فال اسیری به دلیل زردشتی بودن اردشیر، بنای مرمت شده را ویران ساخت.

این بنا تا سال ۱۳۱۹ه..ق هم‌چنان ویران باقی ماند تا این که شاهزاده ملک منصور ملقب به شعاع‌السلطنه حاکم فارس، به یاری علی اکبر مزیّن‌الدوله نقاش باشی، معجری آهنین بر فراز آرامگاه حافظ ساخت و کتیبه‌ای بر آن قرار داد.در سال ۱۳۱۰«دبیر اعظم بهرامی» استاندار فارس، بر دیوار جنوبی حافظیه سر در بزرگی از سنگ نصب نمود و در جهت آبادی نارنجستان آن تلاش کرد. در سال ۱۳۱۴ سرهنگ علی ریاضی (رییس فرهنگ فارس) با همیاری علی اصغر حکمت و نظارت علی سامی و با طراحی آندره گدار فرانسوی، بازسازی بنای حافظیه را آغاز کردند. بنای کنونی حافظیه بنا بر اسلوب دوران کریم‌خان زند است. سنگ قبر حافظ به ارتفاع یک متر از سطح زمین قرار گرفته و به وسیله پنج ردیف پلکان سنگی مدور احاطه شده است. بر فراز بارگاهش گنبدی مسی به شکل کلاه دراویش (ترک ترک) بر روی هشت ستون به ارتفاع ده متر، بنا شده و از درون با کاشی‌های هفت رنگ معرق کاشی کاری شده است. هم چنین در سقف آرامگاه هشت بیت از غزل:

بر روی کاشی‌هایی با زمینه آبی رنگ با خط ثلث نگاشته شده است. رواق چهارستونه کریم‌خان زند به صورت تالاری وسیع، دارای بیست ستون سنگی بلند، ۵۶ متر طول و ۷ متر عرض درآمده است به گونه‌ای که چهار ستون دوران کریم‌خانی در وسط این بنا قرار گرفته است. بر روی دیوارهای دو طرف رواق، سنگ‌های مرمرین نهاده شده است و بر فراز این سنگ‌ها، کتیبه‌ای قرار گرفته که بر روی آن غزل:

از روی خط میر عماد توسط هنرمندان شیرازی بر روی کاشی با زمینه آبی نوشته شده است. در زیرزمین رواق، آب‌انبارِ حافظیه (—> آب انبارهای کریم‌خانی) قرار گرفته است.

این تالار بیست ستونه، حافظیه را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم کرده، به گونه‌ای که مقبره حافظ در ناحیه شمالی قرار گرفته است. هم چنین در این قسمت کتابخانه‌ای با مساحت ۴۴۰ متر مربع حاوی ده هزار جلد کتاب وجود دارد که هم‌اکنون به عنوان مرکز حافظ‌شناسی مورد استفاده قرار می‌گیرد. درختان نارنج و دو حوض مستطیل بزرگ شرقی و غربی نیز در این قسمت وجود دارد که این حوض‌ها منبع آب حوض‌های بزرگ باغ ورودی است. قهوه‌خانه‌ای سنتی با مساحت ۳۳۰ متر مربع نیز در این ناحیه قرار گرفته است. در سمت جنوب غربی مقبره، ایوان و سالن بزرگی متعلق به آرامگاه قوام با دو اتاق در جانب آن و شش اتاق دیگر وجود دارد که سه تا به آرامگاه و سه تا به کلاس‌های نقاشی، مینیاتور معرق سازی و ساز سازی متعلق است. در پشت این آرامگاه (آرامگاه قوام) فضایی سبز با یک حوض سیمانی وجود دارد که آرامگاه غلامحسین صاحبدیوانی است. در سمت شرق مقبره، دیواره دارای ۱۴ طاق‌نماست که آرامگاه خاندان معدل نیز در همین قسمت است. بر دیوارهای این بخش از حافظیه غزل‌هایی از دیوان حافظ بر روی کاشی نوشته شده است. بر روی دیوار شمالی غزلی با مطلع:

و بر دیوار جنوبی غزل:

و بر دیوار شرقی غزل:

و بر دیوار غربی غزل:

با خط امیرالکتاب حاج میرزا عبدالحمید ملک الکلامی کردستانی نگاشته شده است.

در قسمت جنوبی حافظیه، باغچه‌های بزرگی وجود دارد که گرداگرد آنها گل کاری شده و مابین آنها دو حوض مربع‌ ـ مستطیل بزرگ است. (سنگ‌های لبه این حوض‌ها همان سنگ‌های حوض باغ شمالی موزه پارس است که پس از امتداد خیابان کریم‌خان زند به سمت بازار وکیل، آن را خراب کرده، به حافظیه منتقل کردند) و دو طرف حیاط، نارنجستان بزرگی وجود دارد. دیوارهای جنوبی و در ورودی باغ از نرده‌های آهنی ساده ساخته شده است و بر نمای خارجی تالار، رو به سمت باغ ورودی غزل:

نگاشته شده است.مساحت بخش جنوبی از در ورودی باغ تا پلکان‌های رواق میانی، ۹۹۸۳ متر مربع می‌باشد. اجرای طرح جامع توسعه حافظیه با تصویب شورای توسعه فرهنگی استان فارس از سال ۱۳۸۰ شروع شده است که براساس آن و با خرید و تخریب خانه‌های اطراف حافظیه و الحاق باغ جهان‌نما و باغ‌های اطراف، مساحت آن به نزدیک ۲۰ هکتار با کاربری‌های مختلف فرهنگی و براساس طرح جامع احیاء مجموعۀ حافظیه افزایش خواهد یافت. از سال ۱۳۷۶ به پیشنهاد بنیاد فارس‌شناسی ۲۰ مهرماه به نام روز حافظ نامگذاری شد و همه ساله برنامه‌های ویژه‌ای در محوطه آرامگاه برگزار می‌گردد. در جوار تربت حافظ عده‌ای از مشاهیر به خاک سپرده شده‌اند که برخی از آنها عبارتنداز: شیخ محمد اهلی شیرازی، میرزا نصیر ملقب به فرصت الدوله، حجه‌الاسلام آقا سید علی مجتهدی کازرونی، آقا محمد هاشم ذهبی، سالار جنگ، محمد خلیل رجایی، حمیدی شیرازی، میرزا محمد شفیع وصال شیرازی، دکتر لطفعلی صورتگر، فریدون توللی، رسول پرویزی، علی محمد قوام الملک و فرزندانش، حمید دیرین، رضوی سروستانی، حسین مژده، سیدعلی مزارعی و…

این آرامگاه در تاریخ ۱۸/۹/۱۳۵۴ با شماره ۱۰۰۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

منابع: آثار عجم، فرصت‌الدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۶۹، ۴۷۳ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۵۳ / بزرگان شیراز، رحمت‌اللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص ۳۰۱ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علی‌نقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۶۲ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامت‌اللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۴۸ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروه‌های آموزشی جغرافیای استان‌ها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۶۰ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۴۵، ۴۴۱، ۵۱۴ / دایره المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۱، ص ۸۲۷ / راهنمای آثار تاریخی شیراز، بهمن کریمی، انتشارات اقبال، ۱۳۴۳، ص ۱۹ / سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فره‌وشی، کتاب‌فروشی خیام، تهران، ۱۳۶۱، ص ۴۱۸ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۶۶ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۳۶۶ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۰۱ / فرهنگ فارسی دکتر معین، محمد معین، امیرکبیر، تهران، ۱۳۵۳، ج ۱، ص ۸۲۷ / کارنامه انجمن آثار ملی، حسین بحرالعلومی، انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۵، ص ۷۴۷ / لغتنامه دهخدا، علی‌اکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۲، ج ۵، ص ۷۵۰۷ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۵۶ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۷.
کوروش کمالی سروستانی