بازار وکیل مهمترین بازار شیراز است که در زمان کریمخان زند (۱۱۷۲ ـ ۱۱۹۳ه..ق) در محله درب شاهزاده، در کنار مسجد وکیل و در شرق میدان شهدای کنونی (شهرداری) احداث شده است. معماری این بنا با مساحتی برابر با ۳۱۸۴۰ متر مربع و زیربنایی برابر با ۲۳۹۶۰ متر مربع (با احتساب کاروانسراها)، برگرفته از معماری بازار قیصریه لار و بازارچه بلند اصفهان ساخته شاه عباس کبیر است، اما عرض بازار وکیل بیش از سایر بازارهاست، همچنین ۷۴ دهانه طاق ضربی بازار با ارتفاع بیش از ۱۱ متر، مرتفعتر از طاق سایر بازارهاست که البته هم اینک به علت خاکریزی کف بازار، ارتفاع طاقها به ده متر تقلیل یافته است.
این بازار که از نظر معماری دارای سه فضای عبور و مرور (فضایی برای گذر مشتریان)، حریم مغازه (به ارتفاع تقریبی ۲ پله بالاتر از سطح زمین)، فضای مغازه (محل فروش) است، دارای پنج در بزرگ است که در چهار سوی آن قرار گرفته است. همچنین شامل دو رشته شمالیـ جنوبی و شرقیـ غربی است که چون صلیبی یکدیگر را قطع کردهاند. در تقاطع این دو رشته چهار سوق قرار گرفته است که بر روی یک هشتی قرار دارد. این چهار سوق دارای طاق بزرگ ضربی محکمی است و در پای طاق نیز چند ترنج آجرکاری شده است. در هشتی نیز مغازههایی چهارگوش در دو طبقه وجود دارد. ضلع شمالی ـ جنوبی بازار از دروازه اصفهان شروع میشود و تا کوچه جنوبی سرای مشیر ادامه مییابد. در دو طرف این راسته هر قسمت ۴۱ جفت (۸۲ باب) مغازه وجود دارد که در جلو هریک سکویی از قطعات سنگی بزرگ است که بر روی آن، ترنجهایی برجسته حجاری شده است. در این بازار برای مصونیت از رطوبت، مغازهها را در حدود یک متر فراتر از سطح زمین ساختهاند. مغازهها اغلب دارای پستو بوده و در دو طبقه طراحی شدهاند. در شمال شرقی این راسته، چند کاروانسرای قدیمی به نامهای روغنی، گمرک و احمدی و در پشت و ضلع غربی آن ضرابخانه ساخته شده است که در ورودی آنها در درون بازار است. هریک از این کاروانسراها دارای چندین حجره است. راسته شمالی ـ جنوبی را «بازار بزازان» نیز مینامیدهاند. در سال ۱۳۱۵ به علت گسترش خیابان زند ۱۱ حجره از حجرههای این ضلع از بین رفته است. ضلع شرقی ـ غربی نیز دارای دو بخش است:
۱. قسمت شرقی چهار سوق که آن را بازار «علاقهبندان» مینامند. این بخش دارای ۱۹ جفت مغازه است که هم اینک مرکز فرش و مغازههای عطاری است.
۲. قسمت غربی چهار سوق که آن را بازار «ترکش دوزها» مینامند و دارای ۱۰ جفت مغازه است که هم اینک مرکز فروش فرشهای ایرانی است.
در ضلع جنوبی چهارسوق در موازات با بازار ترکشدوزها، بازار دیگری قرار دارد که مدخل آن در جلو سر در مسجد وکیل است و به بازار «شمشیرگرها» معروف است. این بازار نیز دارای ۱۱ جفت مغازه است. در زیر چهار سوق، حوض بزرگی از سنگ مرمر قرار داشته که آب آن از مجرایی که از زیر ترکش میگذشته، تأمین میشده است. این مجرا به صورت طاق ضربی است و از آجر و ساروج ساخته شده و هم اینک نیز وجود دارد، اما حوض مرمری، به علت بالا آمدن کف بازار، از بین رفته است.
سیستم تهویه هوا به علت ارتفاع زیاد سقف طاق و تویزهای بازار، کامل بوده و این امر بهوسیله بادگیرهایی ساده انجام میگرفته است. هم چنین در گذشته دریچهها و روزنههایی به نام جامخانه یا هورنور در زیر سقف تعبیه شده بوده، که هوا و نور کافی را به بازار میرسانده، اما هماینک پس از مرمت، این روزنهها بسته شدهاند و به جای آنها در بالای مغازهها مشبکهایی جهت تهویه هوا و روشنایی وجود دارد.در ورودی جنوب این بازار در سال ۱۳۶۸ از جانب میراث فرهنگی، اندکی پیبندی شده است.بازار وکیل در تاریخ۱۷/۴/۱۳۵۱ با شماره ۹۲۴ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
منابع: آثار عجم، فرصتالدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۹۹ / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۶۱ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علینقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۳۳ / تاریخ بافت قدیمی شیراز، کرامتاللّه افسر، انتشارات انجمن آثار ملی، تهران، ۱۳۵۳، ص ۱۸۵ / تذکره دلگشا، حاج علیاکبر نواب شیرازی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۷۱، ص ۷۴۲ / چهار بازار قدیمی در فارس، اللّهقلی اسلامی، چاپ کورش، شیراز، بی تا، ص ۱۷ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای آرامگاهی، ویرایش محمدمهدی عقابی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۶، ص ۸۱ / دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، بناهای عامالمنفعه، کاظم ملازاده، مریم محمدی، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۹، ص ۱۴۲ / سفرنامه دیالافوآ در زمان قاجاریه، ترجمه فرهوشی، کتابفروشی خیام، ۱۳۶۱، ص ۴۲۹ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۲۰۰ / شیراز شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۹۶ / شیراز شهر گل و بلبل، علی محمدی، انتشارات تخت جمشید، شیراز، ۱۳۷۸، ص ۳۲۱ / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۴۵ / معماری ایران (دوره اسلامی)، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲ ص ۲۷۷ / Encyclopedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater. Routledge & kegan Paul. London. Boston and Henley. ۱۹۸۵. Vol. ۴. P. ۶۶.
کوروش کمالی سروستانی