آستانه سیدعلاءالدین حسین

 آرامگاه سیدعلاءالدین حسین معروف به حسین کوچک، فرزند امام موسی کاظم(ع) و برادر شاه چراغ(ع) است که در میدان آستانه، در جنوب شرقی شیراز و در محله بالا کفت واقع شده است.

در اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم، یعنی در زمان قتلغ خان، حاکم فارس، بنای اولیه آرامگاه سیدعلاءالدین حسین ساخته شد. آرامگاه درون باغی که به باغ قتلغ معروف بوده، قرار داشت. بعد از مدتی باغ مزبور ویران گشت و قبر امامزاده نیز ناپدید شد. در اواسط دوران صفوی شخصی به نام میرزا علی که از مدینه به شیراز آمده بود، قبر امامزاده را پیدا کرد و آن را تعمیر اساسی کرد. پس از آن خلیل سلطان ذوالقدر حاکم فارس (۹۱۸ ـ ۹۲۶) در زمان سلطنت شاه اسماعیل صفوی به تجدید بنا و تزیین آن پرداخت و در سال ۹۲۳ه..ق کار تزیین آرامگاه را به پایان رساند. کتیبه‌ای که بر بالای حرم مطهر قرار دارد، زمان اتمام تجدید بنا را نشان می‌دهد:

در سال ۹۴۳ه..ق و در زمان شاه طهماسب صفوی کارهای تکمیلی آرامگاه به پایان رسید. در کتیبه دیگری که به خط ثلث نوشته شده و در داخل حرم قرار گرفته است درباره چگونگی انجام امور تکمیلی توضیحاتی داده شده است.

پس از آن میرزا ابوالحسن خان مشیرالملک گنبد آرامگاه را که بر اثر زلزله صدمه دیده بود، مجدداً ساخت و در سال ۱۳۰۹ به دستور محمدرضا خان قوام الملک به آیینه کاری رواق آن پرداختند. شوریده شیرازی در مورد آیینه کاری حرم شعری سروده است که به خط نستعلیق عالی در اطراف ضریح نوشته شده و در بیت آخر آن، زمان آیینه کاری را بیان کرده است:

کف و ازاره داخل آرامگاه از سنگ مرمر است. سقف و دیوارهای بنا نیز آیینه‌کاری شده است. در سال ۱۳۲۹ گنبد بنا را که چندین مرتبه بر اثر حوادث مختلف صدمه دیده بود، برداشتند و در سال ۱۳۳۱ گنبد جدیدی را با اسکلت فلزی بر روی آن نصب کردند. در حال حاضر این گنبد با کاشی‌های معرق پوشیده شده و اطراف آن با کاشی‌های رنگین گل و بته‌دار مزیّن شده است.مرقد امامزاده در شاه‌نشین جنوبی واقع شده است و دیوارها و طاق آن آیینه‌کاری شده، است. ضریح فلزی امامزاده قلمکاری شده است. دو در برای داخل شدن به حرم وجود دارد که هر دو چوبی و منبت کاری شده هستند. یک در دیگر از طلا که کار هنرمندان اصفهان است نیز برای حرم تهیه و نصب شده است. در اطراف این در قصیده‌ای از جمال جمالی شاعر معاصر شیرازی به صورت مینا کاری نوشته شده است که دو بیت آخر آن ماده تاریخ است:

در زاویه جنوب غربی آرامگاه برجی مکعب شکل از سنگ‌های سفید ساخته شده که در چهار سوی آن ساعت‌هایی کار گذاشته‌اند. در زاویه جنوب شرقی آرامگاه که در حدود ۸۰ سانتی‌متر از سطح حیاط بالاتر است، بنایی وجود دارد که متعلق به آرامگاه سید عبداللّه حجاب (ضیاء السلطان) است.دو گلدسته کاشی‌کاری شده در دو طرف حرم قرار دارد. در بالای ضلع جنوبی کنار دو گلدسته نیز دو ایوان به حیاط مشرف می‌باشد. هم‌اینک صحن دوم زیبایی همراه با محوطه‌سازی مناسب توسط سازمان اوقاف و امور خیریه فارس در این مکان در دست احداث است. این بنا در تاریخ۲۹/۹/ ۱۳۱۶ با شماره ۳۰۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

منابع: آثار عجم، فرصت‌الدوله شیرازی، انتشارات بامداد، ۱۳۶۲، ص ۴۵۳، / اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۶۷ / بزرگان شیراز، رحمت‌اللّه مهراز، انتشارات انجمن آثار ملی، شیراز، ۱۳۴۸، ص۴۸۳ / بناهای تاریخی و آثار هنری جلگه شیراز، علی‌نقی بهروزی، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان فارس، ۱۳۴۹، ص ۱۶۵ / تذکره هزار مزار، ترجمه شدالازار توسط عیسی بن جنید شیرازی، تصحیح نورانی وصال، انتشارات کتابخانه احمدی شیراز، ۱۳۶۴، ص ۳۰۵ / جغرافیای کامل ایران، عبدالرضا فرجی، دبیران گروه‌های آموزشی جغرافیای استان‌ها، شرکت چاپ و نشر ایران، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۵۷ / دایره‌المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، بنیاد اسلامی طاهر، تهران، ۱۳۶۶، ج ۱، ص ۹۷ / دایره‌المعارف فارسی، غلامحسین مصاحب، انتشارات فرانکلین، ۱۳۴۵، ج ۱، ص ۱۳۹۹ / شیراز در گذشته و حال، حسن امداد، اتحادیه مطبوعاتی فارس، ص ۱۴۴ / شیراز، شهر جاویدان، علی سامی، انتشارات نوید شیراز، ۱۳۶۳، ص ۵۸۳ / فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۱۸۸، / مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۲۹ / معماری ایران ـ دوره اسلامی، به کوشش محمدیوسف کیانی، به همکاری جهاد دانشگاهی، تهران ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸۷.

کوروش کمالی سروستانی